پل مالان هرات چگونه از روی هریرود گذر ساخت؟
بخشهای این نوشته

در دو سوی هریرود، پل مالان راه عبور را روی ردیفی از پایهها و طاقها نگه میدارد. از روی پل، مسیر به صورت راهی پیوسته دیده میشود. از کرانه، همین راه به دهانههایی تقسیم میشود که میان پایهها قرار دارند. این چشمانداز کنار آب اجازه میدهد بفهمیم بار پل چگونه از طاقها به پایهها میرسد. ساخت آن زمانی اهمیت پیدا میکرد که رفتن از این کرانه به آن کرانه به وضع دریا و جایی مناسب برای گذر وابسته بود.
تاریخ پل را از نوشتههای بعدی نیز دنبال کردهاند. پژوهش معماری درباره هرات، با استناد به حافظ ابرو، ساخت پل را به سلطان سنجر و سال ۵۰۵ هجری قمری، برابر با ۱۱۱۱ تا ۱۱۱۲ میلادی، نسبت میدهد. حافظ ابرو سدهها پس از دوره منسوب به ساخت پل مینوشت. این فاصله بخشی از ارزش و محدودیت گزارش است. نوشته تاریخ پیشنهادی محل را حفظ کرده، اما از روی آن نمیتوان سال ساخت یا تعمیر تکتک آجرهای موجود را تعیین کرد.
خواندن نقش پایه و طاق از کنار آب
در شناخت پل، مصالح و شیوه ساخت به اندازه نقل تاریخی اهمیت دارند. در پلهای کهن منطقه، پایههایی که از بستر بالا میآیند باید وزن راه و طاقها را نگه دارند. طاقها میان پایهها فاصلهای برای گذشتن آب میگذارند. در پل مالان از کنار دریا میتوان همین تکرار را دید. هر دهانه بخشی از طول راه را نگه میدارد و در کنار چند دهانه دیگر امکان گذشتن از پهنه دریا را فراهم میکند.

گزارشهای بعدی درباره هرات از پل به عنوان یک گذر شناختهشده در جنوب شهر یاد میکنند. نام پل در توصیف مسیرهای نزدیک هم دیده میشود. برای کسی که با نقشه یا راهنمای جغرافیایی کار میکرد، پل نقطهای بود که میتوانست حرکت از یک آبادی به سوی آبادی دیگر را به آن نسبت دهد. این نقش در زندگی روزانه، در کنار شکل معماری، اهمیت بنا را نشان میدهد.
در عکس دور، آنچه نخست دیده میشود درازای سازه بر فراز هریرود است. در عکس نزدیک، مرز میان پایه، طاق و سطح راه روشنتر میشود. هر دو زاویه به فهمیدن کار پل کمک میکنند. تاریخنگاری، امکان میدهد آن را به روزگار سلطان سنجر پیوند دهیم و دیدن خود پل نشان میدهد کار ساختن گذر بر دریا چه صورتی پیدا کرده بود.
منابع
- دانشگاه ادینبرا و بررسی معماری هرات و روایت حافظ ابرو از ساخت پل مالان
- وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان و پرونده بازدید از پل تاریخی مالان
- فرهنگ جغرافیایی تاریخی افغانستان و ثبت مسیرها و نام پل مالان در هرات
عکس شاخص. پل مالان بر هریرود در ولایت هرات. Jialiang Gao peace-on-earth.org، CC BY-SA 4.0.


