درهای نگاره یوسف و زلیخا چگونه داستان بهزاد را پیش میبرند؟

بخشهای این نوشته
در برگی از بوستان سعدی که در ۱۴۸۸ در هرات کتابت شد، یوسف و زلیخا در میان اتاقها، راهروها و درهای پیدرپی دیده میشوند. برای پیدا کردن دو چهره باید چشم را از دیوارهای رنگین و پلکانها عبور داد. حرکت در تصویر از سطری به سطر دیگر مانند خواندن نوشته پیش نمیرود. راه را معماری تعیین میکند. جای هر در به بیننده میگوید که فاصلهای میان دو بخش هست و گذر از آن بخشی از داستان تصویر است.
مجلد برای کتابخانه سلطان حسین بایقرا، فرمانروای تیموری هرات، آماده شد. نگاره یوسف و زلیخا از اثرهای شناختهشده منسوب به کمالالدین بهزاد است و مجلد امروز در دارالکتب قاهره نگهداری میشود. در خود نقاشی، نقش پارچه، فرش، کاشی و بخشهای ساختمان به دقت از هم جدا هستند. معماری در اینجا تنها برای آرایش صفحه کشیده نشده، چون ترتیب فضاها راه حرکت پیکرهها را هم روشن میکند.
راه دیدن دو چهره از میان دیوارها
داستان یوسف و زلیخا در روایتهای گوناگون نقل شده است. در داستانی که نگاره به آن اشاره دارد، درها و فضاهای پشت سر هم مانع حرکت یوسفاند. بیننده میتواند این مانع را در خود صفحه دنبال کند. تصویر چند بخش از یک خانه را در اندازهای نشان داده که با نگاه معمول از یک جای خانه به دست نمیآید. دیوارها و کف اتاقها همزمان دیده میشوند تا چشم بتواند از یک بخش به بخش بعدی برود.

پژوهشگران میان کتابی که تصویر در آن قرار دارد و شیوه روایت مضمون فرق گذاشتهاند. نسخه از بوستان سعدی است و روایت یوسف و زلیخا در شعر فارسی صورتهای دیگری هم دارد. دیدن شباهتها کمک میکند بفهمیم چرا نگارگر به مسیر و معماری این اندازه جا داده است. با این حال، تاریخ و محل ساخت همین تصویر را از اطلاعات نسخه میگیریم، نه از زمان و جای رخداد داستان.
در نمای کامل، یک نگاه ممکن است سراسر صفحه را یک ترکیب رنگارنگ ببیند. نمای نزدیک، مرز هر اتاق و جای پنجره و در را آشکار میکند. وقتی دوباره تصویر کامل دیده شود، فاصله میان چهرهها هم خواناتر میشود. در کارگاهی در هرات، یک داستان آشنا به شکلی تصویر شد که برای دنبال کردن آن، بیننده باید مسیر میان چند اتاق را با چشم طی کند.
منابع
- انستیتوت بینالمللی مطالعات آسیایی و بررسی نگاره یوسف و زلیخا در بوستان سعدی کتابتشده در هرات
- پرونده تحلیلی نگاره یوسف و زلیخا، تاریخ کتابت و مجموعه دارالکتب قاهره
عکس شاخص. نگاره یوسف و زلیخا از نسخه بوستان سعدی که در هرات آماده شد. Kamāl ud-Dīn Behzād، مالکیت عمومی.


