روی سکه دمتریوس یکم چرا سر فیل دیده میشود؟
بخشهای این نوشته

بر روی سکهای نقرهای از پادشاهی باختر، چهره مردی از پهلو دیده میشود. بالای پیشانی او خرطوم و کنار شقیقهاش گوش فیل قرار دارد. تصویر، بدن یک فیل را نشان نمیدهد. صاحب چهره پوششی به شکل سر فیل دارد. سکه متعلق به دمتریوس یکم است و موزیم هنر کلیولند تاریخ نمونه خود را اوایل سده دوم پیش از میلاد میداند. در آن زمان بخشهایی از شمال افغانستان امروز در قلمرو باختر قرار داشت.
تصویر روی سکه بدون نوشته بلند هم نشانهای قابل تشخیص داشت. بر آن سوی قطعه، پیکره هراکلس ایستاده است و نوشتهای یونانی نام دمتریوس را به عنوان پادشاه میآورد. کسی که سکه را در دست میگرفت، با گردش قطعه از تصویر فرمانروا به پیکره و نوشته میرسید. هر رو با طرح جداگانهای ضرب شده بود و هویت سکه از کنار هم خواندن آن دو بهتر فهمیده میشود.
تصویر شاه و سرزمینهای جنوب
موزیم کلیولند این نقش فیل را با گسترش قلمرو دمتریوس به نواحی جنوب باختر در پاکستان امروز پیوند میدهد. گونههای دیگری از تصویر پادشاهان و چهرههای وابسته به اسکندر نیز در جهان یونانی با پوششهای برگرفته از جانوران شناخته شده بودند. علامت روی این سکه به تنهایی نام یک شهر یا محل یافتن قطعه را تعیین نمیکند. در کنار دادههای سکهشناسی، به پژوهشگر کمک میکند بفهمد فرمانروا چگونه برای چهره خود در گسترهای تازه نشانه انتخاب کرد.

نام قطعه در فهرست موزیم «تترادراخم» است، یعنی سکهای با ارزش اسمی چهار دراخم. یادگار امروز از جنس نقره است. تصویر و الفبای یونانی بخشی از سنت ضرب سکه در فرمانروایی باختر بودند. هراکلس در پشت سکه و پوشش فیل در روی آن به دو مجموعه ناآشنا برای بیننده امروز تعلق ندارند. کنار هم آمدنشان گواه آن است که ضراب میتوانست از نشانههای شناختهشده برای معرفی شاه و یادآوری ادعای او استفاده کند.
به سختی میتوان مسیر همین سکه را پس از ضرب تا رسیدن به یک مجموعه امروزی بازسازی کرد. با این حال، هر دو روی آن باقی ماندهاند. عکس نخست به بیننده اجازه میدهد خرطوم و گوش را از چهره جدا کند. در عکس دوم، پیکره ایستاده و خط یونانی اطلاعات دیگری میدهند. همین دو تصویر برای دنبال کردن بخشی از تاریخ باختر کافیاند، از نام فرمانروا تا راهی که نشانههای او روی شیئی کوچک به دست دیگران میرسید.
منابع
- موزیم هنر کلیولند و معرفی سکه نقره دمتریوس یکم
- موزیم هنر کلیولند و پرونده روی سکه دمتریوس
- موزیم هنر کلیولند و پرونده پشت سکه دمتریوس
عکس شاخص. روی سکه نقره دمتریوس یکم، با پوششی به شکل سر فیل، موزیم هنر کلیولند. موزیم هنر کلیولند، مجموعه دسترسی آزاد، CC0.


