طاقچههای فندقستان چه چیزی از هنر بودایی غوربند حفظ کردند؟

بخشهای این نوشته
در دره غوربند ولایت پروان، در محوطه فندقستان، دیوارهای یک بنای بودایی طاقچههای عمیق داشتند. در شماری از آنها پیکرهها و بخشهایی از نقاشی دیواری بر جا مانده بود. از میان آثار، پیکرههای بودا و نیمتنهها امروز جداگانه در مجموعهها دیده میشوند. در محل اصلی، یک پیکره در کنار قوس، نقاشی و پیکرههای دیگر دیده میشد. دیدن طاقچه کمک میکند بفهمیم چرا محل نصب بخشی از اثر بود.
ژوزف هاکن از هیات باستانشناسی فرانسه در ۱۹۳۶ محوطه را بررسی کرد. ژان کارل در سال بعد کاوش محدودی در آنجا انجام داد. پیش از آن، سکههایی از محل شناخته شده بود، اما روشن نبود پیکرهها در کدام بخش از بنا قرار داشتهاند. عکسها و یادداشتهای کاوش امکان داد شکل بعضی طاقچهها و ترتیب آثار ثبت شود. با این حال، از همان بررسیهای نخست، بخشی از شکل کلی بنا همچنان محل بحث ماند.
دوازده طاقچه و یک پرسش درباره سقف
پژوهشگران دوازده طاقچه در چهار سوی فضای چهارگوش تشخیص دادهاند. نقشهای روی دیوار و سقف کوتاه طاقچهها همراه پیکرهها بخشی از آرایش محل بودند. اینکه فضای وسط چه پوششی داشت، به همان روشنی معلوم نیست. یک تفسیر آن را تالار سرپوشیده میداند. تفسیر دیگر احتمال گنبد را مطرح میکند و نظر دیگری آن را حویلی باز میشمارد. عکسهای باقیمانده طاقچهها را خوب نشان میدهند، ولی برای پاسخ قطعی درباره پوشش تمام بخش مرکزی کافی نیستند.

پژوهش درباره پیکرهسازی بودایی در سرزمین شاهیان، کاربرد گل سرخ و رنگکردن سطح پیکرهها را در فندقستان با آثار نقاط دیگری از افغانستان مقایسه کرده است. بخشی از اهمیت این مقایسه در ماده به کار رفته است. گل و رنگ در شرایط یکسانی با سنگ باقی نمیمانند. اگر پیکره آسیب ببیند، ممکن است تنها جزئی از چهره، چین لباس یا پوشش سطح آن باقی بماند و برای فهمیدن شکل اولیه به عکس کاوش نیاز باشد.
در عکسهای امروزی، بودای ایستاده و یک نیمتنه را میتوان از فاصله نزدیک دید. در عکسها و نوشتههای کاوش، همان گونه آثار در اندازه دیوار و طاقچه بررسی میشوند. این دو نگاه تاریخ فندقستان را از دو جهت روشن میکند. یکی نشان میدهد پیکرهساز چگونه گل را شکل داده و رنگ زده است. دیگری نشان میدهد که بیننده آن را در چه فضایی و میان چه نقشهایی میدید.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ کاوش فندقستان و بحث درباره طرح معبد
- دانشگاه ویانا و پژوهش درباره پیکرههای گل سرخ در فندقستان و سرزمینهای شاهیان
- دانشنامه ایرانیکا درباره هنر پیش از اسلام در افغانستان
عکس شاخص. پیکره بودای ایستاده از صومعه فندقستان در دره غوربند، سده هفتم میلادی. Ismoon، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


