چگونه سفالگران نیشابور نوشته را دور لبه کاسه نشاندند؟

بخشهای این نوشته
در میان ظرفهایی که در نیشابور پیدا شدهاند، کاسههایی هست که روی سطح روشنشان خط تیره دیده میشود. نوشته گاهی نزدیک لبه میگردد و بخشی از میانه ظرف باز میماند. وقتی کاسه در دست گرفته میشود، خط مستقیم روی صفحهای تخت نیست. باید چشم را از روی خم ظرف و امتداد لبه حرکت داد. سفالگر برای جا دادن نوشته باید اندازه و فاصله نشانهها را با همین گردش هماهنگ میکرد.
در نیشابور سدههای نخست اسلامی، سفالگران به شیوههای مختلف روی ظرف کار میکردند. در شماری از نمونهها، بدنه با لایهای روشن از دوغاب گل آماده میشد و نقش یا نوشته با رنگ تیره روی آن قرار میگرفت. پس از کار لعاب و پخت، طرح در سطح ظرف دیده میشد. ترکیب نوشته با مادهای که برای کار روزانه به کار میآمد، امکان میداد جمله یا نقش در هنگام برداشتن ظرف پیش چشم قرار بگیرد.
جای دادن خط در اطراف ظرف
کاتب میتوانست کشیدگی خط را با اندازه سطح تنظیم کند. اگر نوشته به لبه نزدیک میشد، در نقطههایی باید جای کافی برای ادامه جمله باقی میماند. نوشته در بعضی ظرفها با نقشهای دیگر همراه است. در نمونهای از اواخر سده نهم یا اوایل سده دهم که در نیشابور به دست آمده، موزیم متروپولیتن به همراهی خط و نقشهای دیگر اشاره میکند. ظاهر اثر از کنار هم آمدن همین قسمتها پیدا میشود.

بخشی از کاسهها از مسیر کاوشهای نیشابور به مجموعههای موزیم رسیدند. برای پژوهش، دانستن محل یافتن یک ظرف به اندازه خواندن نوشته اهمیت دارد. کاوشگر میتواند قطعه را کنار دیگر سفالها و بقایای محیط قرار دهد و درباره زمان و کاربردش پرسش کند. برای یک کاسه جدا در نمایشگاه، رابطه میان شکل، نوشته و شیوه پخت هنوز بخشی از کار را توضیح میدهد.
در این ظرفها متن روی سطحی جا گرفته که برای استفاده دست ساخته شده است. اگر بیننده از بالای لبه نگاه کند، فاصله میان حروف را میبیند. وقتی کاسه را کمی بچرخاند، ترتیب خواندن روشنتر میشود. ظرفی که از گل به دست سفالگر رسید، پس از پخت راهی برای نشان دادن نوشته نیز شد. نوشته با شکل کاسه حرکت کرد و همین رابطه در قطعههای نیشابور هنوز قابل دیدن است.
منابع
عکس شاخص. کاسه سفالین به دست آمده از نیشابور، اواخر سده نهم یا اوایل سده دهم میلادی. موزیم متروپولیتن، مجموعه دسترسی آزاد، CC0.


