چگونه کتیبه سه‌زبانه بیستون از روی صخره به صفحه خواندنی رسید؟
بخش‌های این نوشته
هنری راولینسون در ۲۰ جولای ۱۸۴۷ میلادی از بیستون به ادوین نوریس نامه نوشت. یک هفته بود که به محل رسیده بود و نردبان و داربست گرد آورده بود تا نوشته‌های کنار نقش‌برجسته را از نزدیک بررسی کند. از نتیجه کار راضی نبود. حروف دشوارتر از آن بودند که از پایین یا در یک نوبت بتوان همه را خواند. دو ماه بعد، در ۲۰ سپتامبر، دوباره از بیستون نامه فرستاد. این بار از بخشی از نوشته بابلی خبر داد که با دوربین دوربرد از روی سنگ رونویسی کرده بود. فهرستی از نام‌ها و واژه‌ها هم به دست آورده بود. هر دو نامه در آرشیو انجمن سلطنتی آسیایی باقی مانده‌اند. [۱] [۲]
راولینسون برای خواندن متنی آمده بود که بیش از دو هزار سال پیش بر صخره‌ای در کرمانشاه حک شده بود. نوشته در ارتفاعی قرار داشت که دیدن نقش‌برجسته از فاصله دور ممکن بود، ولی برای تشخیص هر خط و هر نشانه باید به سنگ نزدیک می‌شد یا ابزار دید قوی به کار می‌برد. سال‌ها میان نخستین نسخه‌برداری او و چاپ صورت بخش‌های مختلف کتیبه فاصله افتاد. در این فاصله، پژوهشگرانی که هرگز کنار همان صخره نایستاده بودند نیز با نسخه‌ها، نامه‌ها و متن‌های دیگر کار کردند. خواندن بیستون دو کار جداگانه می‌خواست. نخست باید نشانه‌ها را تا حد ممکن درست از سنگ برداشت و سپس ارزش و معنای آنها را تعیین کرد. [۳] [۴]
داریوش در برابر صف اسیران
بیستون در راهی قرار دارد که فلات ایران را به میان‌رودان وصل می‌کرد. داریوش اول پس از به قدرت رسیدن، فرمان ساخت نقش و نوشته را در همین گذرگاه داد. در سنگ‌نگاره، شاه کمان در دست دارد و پایش را بر پیکر مردی گذاشته که در روایت کتیبه گئوماتا نام دارد. اسیران پشت سر هم در برابر او ایستاده‌اند. پیرامون نقش، نوشته‌ها روایت داریوش از به دست گرفتن قدرت و رویارویی با مخالفانش را ثبت می‌کنند. آغاز نسخه فارسی باستان، نام و عنوان شاه را می‌آورد. «من داریوشم، شاه بزرگ، شاه شاهان». این معرفی از زبان خود فرمانروا نوشته شده است و از همان خط‌های نخست معلوم می‌کند چه کسی روایت را به نام خود ثبت کرده بود. [۴] [۵] [۶]
سه زبان در مجموعه به کار رفته است. فارسی باستان در ستون‌های زیر نقش، ایلامی در بخش‌هایی در کنار و پایین آن، و بابلی، یکی از گونه‌های زبان اکدی، در بخش دیگری از صخره. رودیگر اشمیت، پژوهشگر کتیبه‌های هخامنشی، توضیح می‌دهد که همه بخش‌ها یک‌باره ساخته نشدند. هنگامی که پیکره اسیر سکایی، اسکونخا، را به انتهای صف افزودند، بخشی از جای نوشته نخست ایلامی را گرفت. نوشته ایلامی را در جای دیگری دوباره حک کردند. به این دلیل، پژوهشگران از دو نسخه ایلامی روی صخره سخن می‌گویند. سه‌زبانه بودن کتیبه به معنای آن نیست که هر سه نسخه همیشه یک اندازه بوده‌اند یا هر جمله در همان جای متن دیگر آمده است. [۳]
باران، رسوب آهکی و فرسایش به بخش‌هایی از نوشته آسیب زده است. اشمیت یادآوری می‌کند که رسوب گاهی خواندن نشانه را دشوار می‌کند و در همان حال می‌تواند روی بخش‌هایی از سطح را در برابر فرسایش بپوشاند. در چنین وضعی خطی که پژوهشگر در نسخه خود خالی می‌گذارد ممکن است در بررسی بعدی، زیر نور دیگر یا با ابزار دیگر، نشانه‌ای خواندنی نشان بدهد. حتا پس از آن‌که شیوه خواندن خط شناخته شد، خود صخره هنوز در جاهایی خاموش ماند. [۳] [۷]
پیش از بیستون، نام‌ها راه را باز کردند
در آغاز قرن نوزدهم، هنوز کسی برای خواندن همه نوشته‌های میخی جدول کاملی از نشانه‌ها نداشت. کارستن نیبور در نسخه‌هایی که از تخت جمشید تهیه کرده بود، سه گونه خط میخی را از هم تشخیص داد. پژوهشگران بعدی در ساده‌ترین گونه، نشانه جداکننده واژه‌ها را شناختند. فریدریش مونتر دسته‌ای از نشانه‌های تکراری را با عنوان «شاه شاهان» مرتبط دانست، پیش از آن‌که ارزش صوتی آنها را بداند. این دو دستاورد به پژوهشگر بعدی اجازه می‌داد متن را به واژه‌ها تقسیم کند و دنبال نام کسی بگردد که این عنوان کنار نام او آمده بود. [۸]
گئورگ فریدریش گروتفند در ۱۸۰۲ دو کتیبه تخت جمشید را کنار هم گذاشت. در یکی، پدر شاه نیز عنوان شاه داشت و در دیگری نام پدر بدون آن عنوان آمده بود. در روایت هرودوت، پدر داریوش شاه نبود و خشایارشا پسر داریوش بود. گروتفند با گذاشتن این نسبت‌ها در کنار جای واژه‌های تکراری، خوانش‌هایی برای نام‌های داریوش، خشایارشا و ویشتاسپ پیشنهاد کرد. این روش معنای همه متن را یک‌باره روشن نمی‌کرد. اما چند نام به دست می‌داد که پژوهشگران می‌توانستند نشانه‌هایشان را در نوشته‌های دیگر دنبال کنند. بیستون متنی بسیار بلندتر برای آزمودن چنین خوانش‌هایی فراهم کرد. [۳] [۸]
راولینسون در دهه ۱۸۳۰ روی نسخه فارسی باستان بیستون کار کرد و در آغاز ۱۸۳۸ خوانش و ترجمه پیشنهادی دو بند نخست را به انجمن سلطنتی آسیایی فرستاد. آن ترجمه بعدتر تغییر کرد. او پس از دریافت پژوهش اوژن بورنوف درباره اوستایی و در پی مکاتبه با کریستیان لاسن، خوانش‌های خود را بازبینی کرد. در میانه دهه ۱۸۴۰، رونویسی، متن خوانده‌شده، ترجمه و یادداشت‌هایش را در چند نوبت برای چاپ فرستاد. در این کار، هر اصلاح در تشخیص نشانه می‌توانست صورت یک نام یا معنای یک عبارت را تغییر بدهد. [۲] [۹]
رونویسی از بابلی و نسخه کاغذی ایلامی
دسترسی به یک بخش از کتیبه مشکل بخش دیگر را حل نمی‌کرد. راولینسون در ۱۸۴۴ دوباره بخش فارسی باستان را نسخه‌برداری کرد و از بخش ایلامی و بعضی نوشته‌های کوتاه بابلی قالب کاغذی گرفت. در این شیوه، کاغذ را روی سطح نوشته می‌نشاندند تا شکل فرورفتگی‌های سنگ روی آن ثبت شود. در سپتامبر ۱۸۴۷، برای متن اصلی بابلی هم از دوربین استفاده کرد و هم از کمک جوانی کُرد برای نزدیک شدن به نوشته و گرفتن قالب کاغذی بهره گرفت. پژوهش پیتر دنیلز یادآور می‌شود که بعضی گزارش‌های اولیه از دو نفر سخن گفته‌اند. نام این دستیاران در گزارش‌های مورد استفاده ثبت نشده است. [۱] [۲]
ادوین نوریس، همان کسی که نامه‌های راولینسون را دریافت می‌کرد، برای کار روی بخش ایلامی اجازه گرفت از قالب‌ها نسخه تهیه کند و آنها را همراه پژوهش خود منتشر کند. او در مقدمه مقاله‌اش نوشته را «سکایی» نامید. این نام‌گذاری در عنوان مقاله قدیمی مانده و امروزه زبان آن بخش را ایلامی می‌خوانند. در بررسی خط‌ها، انتشار نسخه‌ها به پژوهشگران دیگر امکان می‌داد نشانه‌های خوانده‌شده را دوباره با شکل اصلی مقایسه کنند. خود عکس‌های امروزی هم نشان می‌دهند چرا کیفیت این نسخه‌برداری مهم بود. در بعضی بخش‌ها، چند نشانه نزدیک به هم و با عمق‌های متفاوت بر سطح فرسوده سنگ دیده می‌شوند. [۳] [۱۰]
گرفتن قالب با رساندن تصویر دقیق آن به خوانندگان یک مرحله دیگر فاصله داشت. دنیلز می‌نویسد تصویرهای چاپی قالب‌های ایلامی در میانه دهه ۱۸۵۰ میلادی منتشر شدند و چاپ تصویرهای متن بابلی باز هم دیرتر انجام شد. ترجمه و یادداشت پژوهشگر می‌توانست پیش از چاپ تصویر کامل به دست دیگران برسد. به همین دلیل باید میان زمانی که یک نفر نشانه‌ها را در محل برداشت، زمانی که خوانش خود را گزارش کرد و زمانی که همکارانش نسخه تصویری را دیدند فرق گذاشت. در بیستون، این سه تاریخ برای همه بخش‌ها یکی نبود. [۲] [۱۰]
ادوارد هینکس، پژوهشگر ایرلندی، در دهه ۱۸۴۰ روی خط‌های میخی کار می‌کرد. هینکس و راولینسون در آگست ۱۸۴۶، مستقل از هم، به نوریس نامه نوشتند و در توضیح خط فارسی باستان به نقش هجاها توجه کردند. در بررسی خط میخی بابلی نیز متون حفاری‌شده میان‌رودان در کنار بیستون قرار گرفتند. هرجا نام شخص یا محل در دو نسخه پیدا می‌شد، پژوهشگر می‌توانست شکل و جای آن را مقایسه کند. متن فارسی باستان راهنمای مهمی بود، اما برای خواندن بابلی و ایلامی باید شیوه کار هر خط و زبان را با متن‌های بیشتری آزمود. [۲] [۷] [۱۱]
نسخه‌هایی که بار دیگر به خود صخره برگشتند
در ۱۹۰۳ میلادی، ویلیامز جکسون بخشی از کتیبه را بررسی کرد و عکس گرفت. لئونارد کینگ و رجینالد تامپسون در ۱۹۰۴ برای بازبینی رفتند و موزیم بریتانیا نتیجه کارشان را در ۱۹۰۷ چاپ کرد. در ۱۹۴۸، جورج کامرون با قالب لاتکس نسخه تازه‌ای تهیه کرد و بخش‌هایی از نخستین نوشته ایلامی را که پیش‌تر ناخوانا دانسته می‌شد بررسی کرد. قالب‌های بخشی از متن بابلی بعدتر آسیب دید و کامرون در ۱۹۵۷ برگشت و دوباره قالب گرفت. در ۲۰۱۷، پژوهشگران نسخه ایلامی را بر پایه مستندات پیشین و عکس‌های تازه بازبینی کردند. هر بار که تصویر دقیق‌تری فراهم شد، جای بازخوانی یک علامت یا پر کردن بخشی از یک سطر باز شد. [۳] [۷] [۱۲]
گزارش داریوش از بیستون به خود صخره محدود نمانده بود. اشمیت از پاره‌هایی از یک نسخه بابلی که در بابل پیدا شده و از قطعه‌های ترجمه آرامی روی پاپیروس در الفانتین مصر یاد می‌کند. قطعه‌های مصر چند نسل بعد از داریوش نوشته شده‌اند و هیچ سطرشان سالم نمانده است. در عین حال، نشان می‌دهند که داستانی که در بیستون روی سنگ حک شد، به زبان و ماده دیگری هم راه پیدا کرده بود. [۳]
در بیستون هنوز می‌توان جای نقش‌برجسته و ستون‌ها را روی کوه دید. آنچه امروز روی صفحه کتاب یا در پایگاه دانشگاهی خوانده می‌شود، حاصل برگشت‌های پی‌درپی به همان سطح سنگی است. حتا فاصله میان دو نامه راولینسون بخشی از این کار را ثبت کرده است. در جولای از نشانه‌های سخت‌خوان می‌نوشت و در سپتامبر از نام‌هایی که توانسته بود جدا کند. کار پژوهشگران بعدی از همان نقطه ادامه پیدا کرد، با نسخه‌هایی که می‌شد نشانه‌هایشان را باز هم با خود کتیبه سنجید. [۱] [۶] [۷]
منابع
- انجمن سلطنتی آسیایی، فهرست نامه‌های راولینسون از بیستون در جولای و سپتامبر ۱۸۴۷.
- پیتر تی. دنیلز، کار راولینسون در آشورشناسی و ایران‌شناسی، دانشنامه ایرانیکا.
- رودیگر اشمیت، کتیبه‌های داریوش در بیستون، دانشنامه ایرانیکا.
- یونسکو، پرونده میراث جهانی بیستون.
- متن فارسی کتیبه و برگردان ستون نخست بر پایه ترجمه هربرت تولمن.
- دانشگاه اسلو، متن و ترجمه موازی کتیبه داریوش.
- ویرایش تازه متن ایلامی کتیبه بیستون، کتابخانه دیجیتال خط میخی.
- دانشنامه ایرانیکا، کتیبه‌شناسی فارسی باستان و تاریخ خواندن نشانه‌ها.
- هنری راولینسون، متن، ترجمه و یادداشت‌های کتیبه فارسی باستان بیستون.
- ادوین نوریس، چاپ و بررسی نسخه‌ای که در آن زمان سکایی خوانده می‌شد.
- آرتور جان بوث، کشف و خواندن کتیبه‌های میخی سه‌زبانه.
- لئونارد کینگ و رجینالد تامپسون، بازبینی سنگ‌نگاره و کتیبه بیستون، چاپ موزیم بریتانیا، ۱۹۰۷.
- عکس شاخص، کتیبه بیستون در کرمانشاه، صفا دانشور، ۲۰۲۵ میلادی · مالکیت عمومی، CC0.
