گوهرشاد چگونه مسجد مشهد و مدرسه هرات را ساخت؟
بخش‌های این نوشته
در صحن مسجد گوهرشاد در مشهد، روبه‌روی ایوان جنوبی که بایستیم، نوشته‌های سفید روی زمینه آبی در امتداد کاشی‌ها دیده می‌شوند. یکی از این کتیبه‌ها سال ۸۲۱ هجری قمری را دارد و از ساخت مسجد به هزینه گوهرشاد آغا خبر می‌دهد. غیاث‌الدین بایسنغر، پسر او، خط کتیبه را نوشت. پایین‌تر، نوشته‌ای دیگر روی کاشی معرق نام قوام‌الدین شیرازی را به عنوان معمار بنا ثبت کرده است. روی یک جبهه از ساختمان می‌شود سهم سه نفر را دنبال کرد. گوهرشاد سفارش و هزینه کار را بر عهده داشت، قوام‌الدین بنا را طرح کرد و بایسنغر نوشته‌ای را آماده کرد که کاشی‌کاران به دیوار بردند. [۱] [۲]
در همان سال‌ها، نام گوهرشاد و قوام‌الدین در طرحی دیگر در شمال هرات هم دیده می‌شود. آن‌جا گوهرشاد مسجد و مدرسه ساخت و بعد آرامگاه خاندانش نیز در کنار مدرسه قرار گرفت. در مشهد، معمار باید ساختمان را با زیارتگاه و راه‌های اطرافش سازگار می‌کرد. در هرات، زمینی بیرون از حصار شهر برای مجموعه‌ای بزرگ در اختیار داشت. اگر ایوان مشهد و بقایای مدرسه هرات را کنار هم بگذاریم، پیوند دو شهر از راه کار معمار، خوش‌نویس و استادان تزیین بنا دیده می‌شود. تاریخ‌های ساخت هم نشان می‌دهند که دو پروژه در بخشی از مسیر هم‌زمان پیش می‌رفتند. [۱] [۳] [۴]
نام بانی، خوش‌نویس و معمار بر ایوان
گوهرشاد همسر شاهرخ تیموری و مادر بایسنغر بود. نامش در سند وقف و در نوشته‌های تاریخی دوره تیموری نیز با مسجد مشهد پیوند دارد. لیزا گلمبک، پژوهشگر معماری، در ایرانیکا می‌نویسد که تاریخ ۸۲۱ در کتیبه بلند ایوان و در نوشته کوتاه‌تری تکرار شده است. در روایت عبدالرزاق سمرقندی، شاهرخ در همان سال برای پیشکش کردن چراغدانی زرین به زیارتگاه رفت و ساختمان مسجد نزدیک به پایان بود. سال‌ها بعد، در رجب ۸۲۹، گوهرشاد وقف مسجد را برقرار کرد. کتیبه، گزارش دیدار شاهرخ و وقف‌نامه هر کدام مرحله‌ای از کار را ثبت کرده‌اند. یکی هزینه ساخت را به گوهرشاد نسبت می‌دهد، دیگری وضع بنا را هنگام بازدید شرح می‌دهد و سومی برای پشتیبانی از مسجد پس از گشایش سندی جداگانه دارد. [۱] [۳]
بایسنغر خط را با دست خود آماده کرد و نوشته سپس به کاشی انتقال یافت. بخشی از حروف به خط ثلث سفید بر زمینه آبی روشن و تیره دیده می‌شود و میان آن‌ها نوشته‌هایی به خط کوفی قرار دارد. چنین کاری به همکاری کسانی نیاز داشت که طرح حروف را در اندازه بنا پیاده کنند. خطاط روی نوشته کار می‌کرد و کاشی‌کار باید رنگ و شکل هر جزء را با قطعات کناری جور می‌کرد. نوشته در پایان، هم قابل خواندن بود و هم بخشی از طرح ایوان را می‌ساخت. ایرانیکا یادآوری می‌کند که شماری از بخش‌های کتیبه پس از زلزله دوره صفوی به فرمان شاه عباس دوم جایگزین شدند. طرحی که امروز دیده می‌شود، بخشی از اثر تیموری را در کنار کار استادان مرمت بعدی حفظ کرده است. [۱] [۲]
قوام‌الدین در کتیبه با نسبت شیرازی و عنوانی معرفی شده که گلمبک آن را به پیشه گچ‌کاری برمی‌گرداند. نام او در جایی ثبت شده که خود بنا درباره مهارتش توضیح می‌دهد. از صحن، ایوان قبله بلندتر از سه ایوان دیگر دیده می‌شود. دو مناره استوانه‌ای از سطح زمین در دو سوی آن بالا رفته‌اند. در پشت ایوان گنبدخانه قرار دارد. پژوهشگران به دید مستقیم از ایوان به محراب اشاره کرده‌اند. قوام‌الدین برای نگه داشتن گنبد از قوس‌های عرضی استفاده کرد و مانع میان ایوان و گنبدخانه را تا حد زیادی برداشت. برای نمازگزاری که در صحن به سمت قبله می‌رود، این تصمیم معمار در شیوه دیده شدن محراب اثر می‌گذارد. [۱] [۵]
در نوشته‌های دوره تیموری، گوهرشاد در کنار کارهای ساختمانی در رویدادهای دربار و مناسبت‌های مذهبی هم دیده می‌شود. پژوهش ایرانیکا از پیوند او با امیران روزگار شاهرخ و از نفوذش در کارهای پسرش بایسنغر یاد می‌کند. در کتیبه مشهد، سهم او در کاری مشخص ثبت شده است. سفارش بنا، تامین هزینه و وقف بعدی با نام او آمده‌اند. این نوشته‌ها به تاریخ‌نگار کمک می‌کنند که نقش گوهرشاد را در یک پروژه از آغاز ساخت تا فراهم کردن پشتوانه ادامه کار دنبال کند. [۱] [۳]
مسجدی که در کنار یک زیارتگاه جا گرفت
زمین مسجد در مشهد بخشی از محوطه‌ای بود که پیش‌تر بنا و راه داشت. آرامگاه علی بن موسی‌الرضا در شمال‌شرق محل قرار می‌گرفت، بازاری کوچک در سوی دیگر بود و راه‌های عمومی از اطراف می‌گذشتند. قوام‌الدین باید میان این فضاها جای صحن، ایوان‌ها و شبستان‌ها را پیدا می‌کرد. عمق ایوان‌ها یکسان نیست. آرک‌نت تفاوت آن‌ها را با جای ساختمان‌هایی پیوند می‌دهد که هنگام طرح مسجد از قبل وجود داشتند. دو تالار دارالحفاظ و دارالسیاده هم در پیوند میان مسجد تازه و بناهای زیارتگاه ساخته شدند. راه‌ها و دروازه‌ها در سده‌های بعد تغییر کردند و کار دقیق هر تالار در آرایش نخستین بنا هنوز محل بررسی است. [۱] [۵]
کاشی‌کاری نیز از جای دیده شدن دیوارها پیروی می‌کند. گلمبک توضیح می‌دهد که نمای صحن و ایوان‌ها با کاشی پوشیده شده بود و سطح بیرونی، به استثنای گنبد و پایه آن، ساده‌تر بود. در کاشی معرق، قطعه‌های جداگانه رنگی کنار هم می‌نشینند تا نقش یا حرف بسازند. در جاهای وسیع، از قطعه‌های آجرمانند لعاب‌دار برای طرح‌های هندسی استفاده شده است. در مناره‌ها، صفحه‌های معرق در زمینه‌ای از قطعات ساده‌تر جا گرفته‌اند. گلمبک همین شیوه کنار هم گذاشتن کاشی و زمینه آجری را در بناهای وابسته به قوام‌الدین در هرات و خرگرد نیز شناسایی می‌کند. رد کار معمار را می‌توان در جزئیات یک دیوار هم دنبال کرد. [۱] [۵] [۶]
در هرات، حویلی مدرسه به اتاق‌های شاگردان می‌رسید
کتیبه بنیاد مدرسه گوهرشاد در هرات، که آرک‌نت محل نگهداری آن را در آرامگاه ذکر کرده، بازه کار را از ۸۲۰ تا ۸۴۱ هجری قمری نشان می‌دهد. بنا بر شرح پژوهشگران معماری، مدرسه حویلی مرکزی داشت و اتاق‌های شاگردان در دو طبقه در دو سوی آن قرار گرفته بودند. ایوان بزرگ سمت غرب برای درس استفاده می‌شد. یک نشانه از زندگی مدرسه را می‌توان پیش از تاریخ پایان مجموعه هم یافت. احمد فصیح خوافی از مرگ شمس‌الدین محمد، امام مسجد و مدرس مدرسه، در سال ۸۳۸ یاد کرده است. ساندرا اوب و همکارانش این خبر را شاهدی می‌دانند که آموزش پیش از پایان همه کارهای ساختمانی آغاز شده بود. [۴] [۷]
آرامگاه در گوشه غربی مدرسه قرار داشت. آرک‌نت تکمیل آن را در ۸۳۵ هجری قمری ثبت کرده است. بایسنغر پس از مرگ در هرات در همان‌جا دفن شد. این بار نام او در تاریخ بنا از راه دفن یک عضو خاندان دیده می‌شود. بنایی که در کنار اتاق‌های درس و مناره‌های مدرسه قرار داشت، بعدها با از میان رفتن بخش بزرگی از مجموعه، به صورت ساختمانی جدا در چشم‌انداز ماند. در داخل آرامگاه، قوس‌ها و گوشه‌سازی‌ها از پلان اتاق به سوی گنبد بالا می‌روند. نقش‌های گیاهی و نوشته‌ها در میان طرح‌های ستاره‌مانند سقف قرار گرفته‌اند. آنچه امروز از مدرسه باقی است، امکان می‌دهد اندازه و طرح آرامگاه را دید و بخشی از جای آن را در مجموعه قدیمی بازشناخت. [۲] [۴]
در محل مسجد هرات، نوشته‌ای که بر یکی از مناره‌ها ثبت شده بود نام قوام‌الدین را به ساختمان پیوند می‌داد. در گزارش‌های تاریخی، طرح مسجد را از روی کتیبه‌ها، تصویرهای قدیمی و اندازه‌هایی بازسازی کرده‌اند که پیش از ویرانی بنا ثبت شده بود. پژوهش اوب، توماس لورن و خولیو بندسو سارمینتو راه دیگری هم دارد. آنان کاشی‌هایی را بررسی کرده‌اند که از محوطه مصلا جمع‌آوری و در ۲۰۱۵ به موزیم ملی هرات سپرده شدند. یک قطعه کاشی در موزیم می‌تواند ماده، شیوه رنگ‌آمیزی و نقش را نشان دهد. برای فهمیدن جایی که آن قطعه روی بنا داشته، همچنان باید آن را در کنار عکس یا نقشه قدیمی خواند. همین رفت‌وبرگشت میان اشیا و سندها به بازشناسی کارگاه‌های ساختمانی هرات کمک می‌کند. [۷] [۸]
آرک‌نت از عکس‌های اوایل سده بیستم یاد می‌کند که پیش از فروریختن دو مناره در زلزله ۱۹۳۲ گرفته شدند. در آن عکس‌ها، کتیبه‌های سنگی نزدیک پایه‌ها و نوارهای کاشی در قسمت‌های بالاتر دیده می‌شدند. از چنین تصویرهایی می‌توان فهمید که یک نوشته قرار بود از نزدیک خوانده شود یا در ارتفاع، در ترکیب نمای مناره دیده شود. عکس فریدریک گادمر نیز آرامگاه را در چشم‌انداز مصلا در سال ۱۹۲۸ ثبت کرده است. [۸]
دو ساختمان و چند نسل مرمت
بخش‌های موجود مسجد مشهد هم از همه دوره‌ها یکسان نمانده‌اند. ایرانیکا می‌گوید که گنبد و ایوان‌های کناری در دوره معاصر با بتن بازسازی شدند و تعیین سهم کاشی‌های قدیمی در همه جای صحن آسان نیست. در ایوان قبله، بخش مهمی از کار معرق دوره نخست باقی است. این ایوان به پژوهشگر امکان می‌دهد نوشته و نقش را در جایی ببیند که برای آن طراحی شده بودند. در هرات، شکل بخش‌هایی از مسجد و مدرسه بیشتر از راه عکس، متن و قطعه‌های باقی‌مانده شناخته می‌شود. بازدید از یک محل و خواندن سند محل دیگر، به دیدن تصمیم‌هایی کمک می‌کند که قوام‌الدین در دو محیط متفاوت گرفته بود. [۱] [۴] [۷] [۸]
اگر نگاه از فراز گنبد مشهد دوباره به نوشته ایوان برگردد، نسبت میان دو شهر از میان سه نام پیدا می‌شود. گوهرشاد هزینه مسجد را فراهم کرد و برای ادامه کارش وقف گذاشت. بایسنغر، که بعدها در آرامگاه هرات دفن شد، نوشته را برای کاشی‌ها آماده کرد. قوام‌الدین، که نامش پایین کتیبه مانده، در همان دوره در دو شهر کار داشت. تاریخ ایوان مشهد و تاریخ مدرسه هرات فاصله میان آن پروژه‌ها را روی کاغذ کم می‌کنند. آنچه در دو محل از کار مانده، راهی است برای دنبال کردن همین همکاری در اندازه یک حرف، یک قاب کاشی و یک صحن. [۱] [۲] [۳] [۴]
منابع
- لیزا گلمبک، دانشنامه ایرانیکا، کتیبه‌ها، وقف و معماری مسجد گوهرشاد مشهد.
- دانشنامه ایرانیکا، بایسنغر، خوش‌نویسی و کتیبه مشهد.
- دانشنامه ایرانیکا، گوهرشاد آغا و طرح‌های ساختمانی او در مشهد و هرات.
- آرک‌نت، مدرسه و آرامگاه گوهرشاد هرات.
- آرک‌نت، مسجد گوهرشاد مشهد، طرح صحن و فن کاشی‌کاری.
- برنارد اوکین، معماری تیموری در خراسان، پژوهش دانشگاه ادینبرا.
- ساندرا اوب، توماس لورن و خولیو بندسو سارمینتو، یافته‌های تازه درباره بنا و کاشی‌های مجموعه گوهرشاد هرات، مجله ایران.
- آرک‌نت، مسجد جامع گوهرشاد هرات و گزارش‌های تاریخی محوطه.
عکس شاخص، ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد مشهد در ۲۰۱۷. عکس Goudarz.memar. منبع عکس · مجوز CC BY-SA 4.0. اندازه تغییر کرده است.
