دارالفنون در غیاب امیرکبیر چگونه درهایش را باز کرد؟

یاکوب ادوارد پولاک در اواخر نوامبر ۱۸۵۱، پس از سفری از وین به تهران، به شهری رسید که دو روز پیش از آن صدراعظمش را برکنار کرده بودند. پولاک طبیب بود و برای تدریس در مکتبی آمده بود که هنوز رسماً گشایش نیافته بود. کسی که دستور استخدامش را داده بود، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، دیگر در صدارت نبود. پولاک سال‌ها بعد در شرح سفر و اقامتش در ایران نوشت که استقبال در تهران سرد بود و کسی خود را مسئول رسیدگی به آموزگاران تازه‌رسیده نمی‌دانست. آن‌ها با قرارداد آمده بودند، اما مقام ایرانی که پروژه را آغاز کرده بود، دیگر در جای قبلی‌اش نبود تا کار را به دست بگیرد. [۱] [۲] [۳]

یک ماه بعد، در اواخر دسمبر، مکتب به نام دارالفنون گشایش یافت. امیرکبیر در مراسم حضور نداشت. مسئولیت استقبال از استادان و برگزاری گشایش به میرزا محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر خارجه، رسیده بود. آنچه در تهران شکل گرفت، به راه افتادن یک ساختمان آماده با برنامه‌ای از پیش نوشته‌شده نبود. قسمتی از بنا هنوز در دست ساخت بود، استادان و شاگردان به زبان مشترک نیاز داشتند و بعضی از صنف‌ها باید از درس‌هایی ابتدایی‌تر از آنچه در قرارداد پیش‌بینی شده بود شروع می‌کردند. برای فهم گشایش دارالفنون، باید به نامه‌های پیش از سفر استادان و به تصمیم‌های بعد از ورود آنان نگاه کرد. [۱] [۴]

نامه‌ای از تهران و کار ساختمانی در ارگ

در آگست ۱۸۵۰، امیرکبیر برای جان داوود، دبیر اول نمایندگی ایران در سن‌پترزبورگ، دستورهایی درباره استخدام استادان فرستاد. در نامه، بیشتر از دانش نظامی و فنی سخن رفته بود. در طرح صدراعظم، آموزش افسران در خود ایران امکان می‌داد شمار بیشتری از آنان فنون تازه را بیاموزند. این طرح با برنامه اصلاح قشون پیوند داشت. به همین دلیل، در نخستین دستورها از استادان پیاده‌نظام و سواره‌نظام، توپخانه و مهندسی در کنار تخصص‌های دیگر نام برده شد. در نامه‌ها و خبرهای همان سال‌ها، برای مدرسه نام‌هایی مانند تعلیم‌خانه و مدرسه جدید هم به کار می‌رفت. نامی که امروز با آن می‌شناسیم، بعدها در مکاتبات پیدا شد. [۱]

گشایش مدرسه در تهران مرحله دیگری از تجربه‌ای بود که پیش‌تر با فرستادن شاگردان ایرانی به خارج آغاز شده بود. خود میرزا رضا از کسانی بود که برای آموزش به انگلستان فرستاده شده بودند. او هنگامی که نقشه مدرسه را کشید، تجربه تحصیل در یک آموزشگاه نظامی را با شیوه ساخت رایج در تهران کنار هم گذاشت. استادانی که از وین می‌آمدند قرار بود درس را در همین ساختمان به گروهی از شاگردان بدهند. این‌بار محل درس، زبان تدریس و نیاز به کتاب درسی باید در تهران و برای شمار بیشتری از شاگردان تعیین می‌شد. [۱]

در همان زمانی که جان داوود به دنبال استاد می‌گشت، در تهران زمین مدرسه را در گوشه شمال شرقی ارگ در نظر گرفتند. زمین پیش از آن برای تمرین نظامی استفاده می‌شد. نقشه را میرزا رضا مهندس‌باشی کشید که در جوانی برای تحصیل به لندن رفته و در اکادمی نظامی وولویچ درس خوانده بود. او برای ساختمان تهران نقشه‌ای با حویلی مرکزی و اتاق‌هایی در دور آن کشید. در طرح اولیه حدود پنجاه اتاق در نظر گرفته شده بود. محمدتقی معمارباشی کار ساخت را پیش برد. بخش شرقی بنا تا جولای ۱۸۵۱ آماده پذیرش بود، اما بقیه قسمت‌های اولیه ساختمان تا دسمبر سال بعد تکمیل نشد. [۱] [۴]

هم‌زمان، گفت‌وگوهای استخدام در وین طول کشید. در جولای ۱۸۵۱ دستور دیگری با توضیح نیازهای مدرسه فرستاده شد و قراردادها در ۱۰ آگست امضا شدند. در گروهی که راه افتاد، آلفرد دو گومنس برای پیاده‌نظام، یوهان فون نمیرو برای سواره‌نظام، زاتی برای مهندسی، یوزف چارنوتا برای معدن‌شناسی، آوگوست کرژیژ برای توپخانه و پولاک برای طب بودند. استادان از نقاط مختلف اروپا آمده بودند و از وین حرکت می‌کردند. همه کسانی که امیرکبیر در نظر داشت در گروه نبودند. در فهرست نهایی درخواست او یک داروساز و دو نفر برای کار معدن هم آمده بود. پولاک آمادگی داشت درس داروسازی را نیز بر عهده بگیرد. [۱] [۲]

استادان رسیدند و وزیر خارجه کار را پیش برد

راه تهران برای گروه از استانبول و ارمنستان گذشت. وقتی استادان در ۲۴ نوامبر ۱۸۵۱ رسیدند، برکناری امیرکبیر تازه رخ داده بود. ایران و اتریش در آن زمان مناسبات دیپلوماتیک رسمی نداشتند و مسافران به عنوان هیأت دولتی اتریش نیامده بودند. قراردادهای آنان برای تدریس بود. در میان نامه‌های ایرانی، نام دارالفنون چند روز پیش از رسیدن گروه به کار رفته بود. میرزا محمدعلی‌خان شیرازی در نامه‌ای به کلانتر تهران و یکی از فرماندهان نظامی از این نام استفاده کرده بود. پژوهشگران ایرانیکا یادآوری می‌کنند که معلوم نیست انتخاب نام و گسترده‌تر شدن تعریف کار مدرسه ابتکار وزیر خارجه بوده یا پیش از آن از امیرکبیر آمده بود. [۱] [۲]

در روایت‌های تاریخی، گشایش رسمی به ۲۹ دسمبر ۱۸۵۱ نسبت داده شده است. میرزا محمدعلی‌خان کار گشایش را پیش برد، اما در فبروری سال بعد درگذشت. اداره مدرسه به عزیزخان مکری و سپس محمدخان امیرتومان رسید. رضاقلی‌خان هدایت، ناظم مدرسه، در کنار استادان به برنامه درس و کار روزانه شکل داد. ناصرالدین‌شاه نیز در سال‌های بعد به مدرسه سر می‌زد و در بعضی امتحان‌ها و مراسم جایزه حضور می‌یافت. در نتیجه، فاصله میان ورود سرد استادان و شروع درس‌ها با کار چند نفر پر شد که هر کدام بخشی از مسئولیت ساختمان، استخدام، پذیرش یا اداره مدرسه را در دست داشتند. [۱] [۴]

صنفی که به مترجم و کتاب درسی نیاز داشت

آگهی پذیرش در روزنامه «وقایع اتفاقیه» از پسران چهارده تا پانزده‌ساله خانواده‌های اعیان نام می‌برد. وزیر خارجه در نامه‌اش به پذیرش حدود سی شاگرد فکر کرده بود. شمار ثبت‌شده در سال نخست به حدود ۱۰۵ نفر رسید، با پیشینه‌های آموزشی و اجتماعی متفاوت. بعضی در درس‌های رایج آن روز به سطح بالایی رسیده بودند و می‌توانستند زودتر پیش بروند. بعضی برای ورود به درس تخصصی ابتدا به آموزش فارسی، عربی یا ریاضی نیاز داشتند. برآورد شمار شاگردان رشته‌های مختلف نیز در همه منابع یکسان نیست. برای نمونه، اعتمادالسلطنه از بیست شاگرد طب یاد کرده و پولاک شمار شاگردان خود را چهارده نفر آورده است. [۱] [۲]

در نخستین دوره، پیاده‌نظام و توپخانه شاگردان بیشتری از سواره‌نظام و معدن داشتند. مهندسی، طب و داروسازی هم در برنامه بود. در کنار رشته‌ها، فارسی، عربی، ریاضی، جغرافیا، تاریخ و فرانسوی تدریس می‌شد. بعضی شاگردان کمک‌هزینه یا معاش داشتند و مدرسه به شاگردان نان چاشت و لباس فصل می‌داد. رنگ لباس در رشته‌های مختلف فرق داشت. ظرف چند ماه، امتحان و درجه‌بندی جا افتاد. بعدها شاگردان پیشرفته‌تر در صنف‌های پایین‌تر به استادان کمک می‌کردند. این کار از جمله راه‌هایی بود که مدرسه برای پیش بردن درس با تعداد محدود استاد و تفاوت سطح شاگردان به کار گرفت. [۱] [۴]

در آغاز سال دوم برای رشته‌ها مرتبه‌های آموزشی تعیین شد. روی کاغذ، هر مرتبه سه سال طول می‌کشید و امتحانی راه ورود به مرتبه بعد بود. مدرسه برای نتیجه خوب مدال می‌داد و شاگردی که آمادگی بیشتری داشت، می‌توانست زودتر به مرتبه بالاتر برود. به این ترتیب، دو شاگردی که در یک رشته نام‌نویسی کرده بودند، لزوماً درس را از یک نقطه آغاز نمی‌کردند. فهرست شاگردان و نتیجه امتحان‌های سال ۱۸۵۸ نشان می‌دهد که رشته‌های نظامی هنوز سهم بزرگ داشتند و شمار بیشتری از شاگردان زبان خارجی می‌آموختند. برنامه‌ای که با آمدن استادان آغاز شده بود، در این فاصله شکل منظم‌تری پیدا کرده بود. [۱]

پولاک درس‌های نخست را به فرانسوی می‌داد و محمدحسین‌خان قاجار آن‌ها را ترجمه می‌کرد. او بعدتر توانست به فارسی تدریس کند. برای درس تخصصی به متن فارسی نیاز بود و بخشی از این متن‌ها را خود استادان و مترجمان تهیه کردند. «تشریح بدن انسان» پولاک در اپریل ۱۸۵۴ از چاپخانه دولتی وابسته به دارالفنون بیرون آمد. کرژیژ هم برای ریاضی و برخی درس‌های رشته خود کتاب نوشت. چاپ کتاب به این معنا بود که شاگرد می‌توانست پس از پایان صنف دوباره به واژه‌ها و توضیح‌ها برگردد. متن‌هایی که برای درس در یک اتاق آماده می‌شدند، از راه چاپخانه به نسخه‌هایی قابل استفاده برای صنف‌های بعدی بدل شدند. [۱] [۲] [۴]

درس از حویلی بیرون رفت

کار استادان به اتاق‌های دور حویلی محدود نماند. پولاک گاهی دو یا سه شاگرد را با خود به معاینه بیمار یا مشاهده جراحی می‌برد. کرژیژ با کمک شاگردان در تهیه نقشه تهران و پیرامون شهر کار کرد و با گروه دیگری بلندی دماوند را اندازه گرفت. در سال‌های بعد، شاگردان ایرانی که برای ادامه تحصیل طب به پاریس رفته بودند، به ایران برگشتند و بعضی در همان مدرسه تدریس کردند. از دهه ۱۸۶۰ آموزگاران و دستیاران ایرانی بخش بیشتری از درس‌های اصلی را به دست گرفتند. این تغییر را در فهرست استادان و کتاب‌هایی می‌توان دنبال کرد که در دوره‌های بعدی برای طب و ریاضی چاپ شد. [۱] [۲]

پولاک در ۱۸۶۵ کتابی درباره ایران و مردم آن در لایپزیگ نشر کرد. در فصل‌هایی از جلد اول که تاریخچه دارالفنون به آن ارجاع می‌دهد، نام همکاران و یاد ورود به تهران ثبت شده است. در برابر آن خاطره، نامه‌های وزیر خارجه و آگهی‌های «وقایع اتفاقیه» نشان می‌دهند که در سوی ایرانی چه کارهایی در جریان بود. فاصله میان آن دو دسته سند، همان ماهی است که استادان رسیده بودند، صدراعظم پیشین غایب بود و گشایش هنوز پیش رو بود. برای پولاک، نشانه دوام این کار را می‌شود سه سال بعد در یک کتاب چاپی دید. استادی که نخست با ترجمان وارد صنف شده بود، حالا برای همان شاگردان کتاب درس فارسی داشت. [۱] [۲] [۳]

منابع

1. جان گرنی و نگین نبوی، دانشنامه ایرانیکا، بنیاد، استادان و سال‌های آغازین دارالفنون.
2. دانشنامه ایرانیکا، زندگی یاکوب ادوارد پولاک و تدریس او در تهران.
3. یاکوب ادوارد پولاک، «ایران، سرزمین و مردم آن»، نسخه دیجیتال کتاب ۱۸۶۵، جلد اول، صفحات ۲۹۸ تا ۳۱۹.
4. گاهنامه مشروطه، گشایش دارالفنون، شاگردان و کتاب‌های درسی.

عکس شاخص، حویلی دارالفنون تهران در ۲۰۱۲، عکس مهدی سنایی. منبع عکس · مجوز CC BY-SA 4.0. اندازه تصویر تغییر کرده است.