شبی که قمرالملوک وزیری در گراند هتل تهران آواز خواند

قمرالملوک وزیری در خاطره‌ای که برای دخترخوانده‌اش بازگفت، پایان نخستین کنسرتش را از کنار موتر به یاد می‌آورد. از گراند هتل تهران بیرون آمده بود و راننده در موتر را باز کرده بود. به گفته قمر، همان‌جا چند مأمور به سراغش آمدند و او را به نظمیه بردند. شادی بعد از اجرا هنوز با او بود. حالا باید در برابر افسری می‌نشست که، بنا بر همان خاطره، خودش هم کمی تار می‌زد و از او تعهدی می‌خواست. قمر می‌گفت در ورقه نوشته شده بود که دیگر کنسرت ندهد و بی‌حجاب بیرون نرود. زبیده جهانگیری سال‌ها بعد این خاطره را در کتاب «قمری که ماه شد» آورد. [۱]

آن شب در سال ۱۳۰۳ خورشیدی بود. آنچه پژوهشگران در اصل رویداد ثبت کرده‌اند، روشن است. قمر در سالن گراند هتل برای نخستین بار در یک کنسرت رسمی آواز خواند و با پوششی روی صحنه رفت که برای یک خواننده زن در برابر مردم معمول نبود. بعضی از جزئیات آن شب، از شمار کسانی که در سالن بودند تا قطعه‌هایی که شنیدند، در منابع یکسان ثبت نشده‌اند. اما اگر از کنار موتر به عقب برگردیم، مسیر رسیدن قمر به سالن را می‌توان دنبال کرد. این مسیر از مجلس‌های زنانه سنگلج و از صدای زنی آغاز می‌شود که سال‌ها پیش از باز شدن در گراند هتل به نوه‌اش خواندن آموخته بود. [۱] [۲]

مجلس‌هایی که قمر در آن‌ها خواندن آموخت

شناسنامه‌ای که در ۱۹۲۵ برای قمر صادر شد، تهران را محل تولد و ۱۹۰۵ را سال تولدش ثبت کرده است. ایرانیکا در شرح زندگی او از تاکستان هم نام می‌برد و درباره تاریخ و محل تولد و سال‌های نخست زندگی‌اش به روایت‌های مختلف اشاره می‌کند. آنچه در روایت‌ها روشن‌تر است، از دست دادن پدر و مادر در آغاز کودکی و بزرگ شدن در خانه مادربزرگش، ملا خیرالنسا، در سنگلج تهران است. مادربزرگ در مجلس‌های مذهبی زنان روضه می‌خواند و در زمان ناصرالدین‌شاه در مجلس‌های زنان دربار نیز خوانده بود. قمر از کودکی همراه او به این مجلس‌ها می‌رفت. [۲]

ملا خیرالنسا مرثیه را با لحنی می‌خواند که به سنت آواز ایرانی نزدیک بود. کودک در مجلس می‌شنید که خواننده کجا روی یک هجا می‌ماند، کجا صدا را بالا می‌برد و چگونه از یک لحن به لحن دیگر می‌رود. در این نوع آموزش، شنیدن و به خاطر سپردن پیش از خواندن می‌آمد. هنگامی که توان مادربزرگ کمتر شد، قمر در برخی مجلس‌ها کنار او خواند. ایرانیکا شیوه خواندن سال‌های بعد قمر را با آن آموزش پیوند می‌دهد، به‌ویژه در اجرای آوازهایی که رنگ مرثیه داشتند. این مجلس‌ها به او امکان دادند از کودکی در برابر جمع بخواند. سال‌ها بعد، شکل جمع و جای خواندن تغییر کرد. [۲]

در سنگلج به مکتب نیز رفت و در مدرسه دخترانه ناموس خواندن و نوشتن آموخت. سواد به او امکان می‌داد شعرهایی را که می‌خواند، خودش بخواند و بر وزن و تلفظ کلمه‌ها مکث کند. در مجلس‌های خصوصی، ساز نوازندگان شناخته‌شده تهران را هم می‌شنید. در یکی از همین مجلس‌ها با مرتضی نی‌داوود آشنا شد. در خاطره‌ای که آسو از کتاب جهانگیری نقل کرده است، قمر با تار او خواند و نوازنده پس از شنیدن صدا از او خواست برای یادگیری منظم به سراغش برود. پژوهش هومن سرشار نیز آشنایی و آموزش قمر نزد نی‌داوود را ثبت کرده و تدارک کنسرت گراند هتل را به او نسبت می‌دهد. [۱] [۲] [۳]

قمر نزد نی‌داوود گوشه‌های آواز و راه گذشتن از یکی به دیگری را تمرین کرد. نی‌داوود که خود نزد آقاحسینقلی و درویش‌خان آموخته بود، بعدتر بارها با تار او را همراهی کرد. کار خواننده و نوازنده در آواز به شنیدن دقیق یکدیگر وابسته بود. تار می‌توانست جمله‌ای را ادامه دهد که خواننده تمام کرده یا گوش شنونده را برای جمله بعد آماده کند. این همکاری از کلاس و مجلس خصوصی به برنامه عمومی رسید و بعد روی صفحه‌های گرامافون هم ادامه پیدا کرد. بخشی از راهی که قمر تا گراند هتل پیمود، همین تمرین مکرر با سازی بود که سال‌ها کنار صدایش شنیده شد. [۲] [۳]

از نامه شفق سرخ تا صحنه لاله‌زار

چند ماه پیش از کنسرت، نام قمر در زمینه دیگری به روزنامه راه پیدا کرده بود. بنا بر پژوهش پرویز نیکنام، «شفق سرخ» در ۱۴ بهمن ۱۳۰۲ اعتراض او به یک آگهی مدرسه موسیقی علی‌نقی وزیری را چاپ کرد. در آگهی گفته شده بود که زنان مسلمان پذیرفته نمی‌شوند. پرسش قمر این بود که اگر آموختن موسیقی منع دارد، چگونه همان کار برای مردان مجاز و برای زنان ممنوع است؟ اعتراضش را خطاب به مدیر روزنامه، علی دشتی، نوشته بود. چند سال بعد، شناسنامه قمر نام خانوادگی وزیری‌زاده را ثبت کرد که به احترام همین علی‌نقی وزیری برگزیده بود. نامه قمر نشان می‌دهد که پیش از رسیدن به صحنه، درباره دسترسی زنان به آموزش موسیقی در مطبوعات حرف زده بود. [۱] [۲]

گراند هتل در خیابان لاله‌زار سالن نمایش داشت. پژوهشی درباره تماشاخانه‌های تهران از آگهی‌های آن دوره یاد می‌کند که جای ورود یا نشستن زنان و مردان را مشخص می‌کردند. به این ترتیب، زنان در زندگی فرهنگی خیابان حضور داشتند و چگونگی حضورشان هم موضوع مقررات و آگهی بود. در شب کنسرت، قمر در جای تماشاگران نبود. نام او دلیل آمدن مردم به سالن بود. در روایت جهانگیری، حدود ششصد نفر صندلی داشتند و عده‌ای در گوشه‌های تالار ایستاده بودند. این برآورد از خاطره آمده و برای شمار همه حاضران، از جمله کسانی که بیرون مانده بودند، رقم قطعی در دست نیست. [۱] [۴]

روایت جهانگیری، آغاز آواز را با شعری از ایرج میرزا به یاد می‌آورد که از نقاب حرف می‌زند. درباره «مرغ سحر» اختلاف باقی است. ایرانیکا می‌نویسد قمر همان شب تصنیف ساخته نی‌داوود با شعر ملک‌الشعرای بهار را خواند. جهانگیری هم اجرای آن را به گراند هتل نسبت می‌دهد. نیکنام نظر دیگری را ثبت کرده است که نخستین اجرا را از ملوک ضرابی می‌داند و انتساب اجرای تصنیف به قمر را محل بحث می‌شمارد. شهرت امروز «مرغ سحر» پیدا کردن آن در هر بازگویی را آسان می‌کند. برای شناختن آن شب، قطعیت بیشتری درباره حضور قمر و محل اجرا داریم تا درباره ترتیب و فهرست کامل قطعه‌هایی که در سالن شنیده شد. [۱] [۲]

کنسرت در سال‌های پایانی دوره قاجار برگزار شد. سرشار فاصله آن با اعلام کشف حجاب دولتی در ۱۹۳۶ را حدود دوازده سال می‌داند. بنابراین اجرای قمر در زمانی روی داد که هنوز برای حضور زنی بدون پوشش متعارف روی صحنه سابقه‌ای به این شکل در کنسرت رسمی ثبت نشده بود. گزارش‌های مجله‌های «خواندنی‌ها» و «تهران مصور» در دهه ۱۳۳۰ نیز روی دشواری این تصمیم دست می‌گذارند. داستان رفتن به نظمیه را باید در همان شکل اصلی‌اش خواند، به عنوان خاطره‌ای که قمر در خانه نقل کرده و جهانگیری بعدها نوشته است. [۱] [۳]

صدایی که از سالن بیرون رفت

کنسرت‌های قمر بعد از گراند هتل ادامه یافت. ایرانیکا از برنامه‌های او در سینماهای سپه و پالاس تهران و سفر به مشهد و همدان یاد می‌کند. نی‌داوود در اجرای همدان در ۱۹۳۱ هم با او بود. در برخی برنامه‌ها، درآمد به امور خیریه می‌رسید. در این سال‌ها کسی که می‌خواست صدای قمر را بشنود، راه‌های بیشتری پیدا کرد. در ۱۹۲۷ و ۱۹۲۸ شرکت پولیفون ضبط‌هایی با صدای او و همراهی تار ارسلان درگاهی و ویولن حسین یاحقی منتشر کرد. روی فهرست آن صفحه‌ها، هم آواز دشتی دیده می‌شود و هم ابوعطا. بعدها «قلب مادر» با تار مرتضی و ویولن موسی نی‌داوود برای شرکت هیز مسترز ویس ضبط شد. [۲] [۳]

در فهرست صفحه‌های پولیفون یک نمونه دیگر هم هست که شکل این همکاری‌ها را روشن می‌کند. قمر «در بهاران» را در دستگاه سه‌گاه با تار مرتضی نی‌داوود و ویولن برادرش موسی خواند. در همان دوره، یعقوب‌خان رشتی با فلوت در ضبط‌هایی دیگر او را همراهی می‌کرد. ثبت این نام‌ها و سازها روی فهرست ضبط‌ها به شناخت بخشی از زندگی موسیقی تهران کمک می‌کند که از یک عکس مجلس پیدا نیست. شنونده می‌تواند صدای قمر را در کنار تار و ویولن در یک اثر و در کنار فلوت در اثری دیگر دنبال کند. [۲]

رادیو راه دیگری باز کرد. آسو نخستین اجرای قمر در روز افتتاح رادیو تهران در ۱۳۱۹ را شرح می‌دهد. ایرانیکا آغاز برنامه منظم هفتگی او را در ۱۹۴۱ ثبت کرده است. اجرای روز افتتاح و شروع برنامه هفتگی دو مرحله از کار او با رادیو بودند. چند سال بعد، پس از سکته، شرکت منظمش در برنامه‌ها پایان یافت. در اجراهای وداع در ۱۹۵۶، به نوشته ایرانیکا، صدایش به اندازه سال‌های پیش توان نداشت. ابوالحسن صبا، اسماعیل کمالی، امیرناصر افتتاح و ارسلان درگاهی در نوبت‌های مختلف همراهی‌اش کردند. در فهرست همان برنامه‌ها هنوز نام دستگاه‌هایی مانند ماهور و افشاری دیده می‌شود که بخشی از کار او را روی صفحه هم حفظ کرده‌اند. [۱] [۲]

قمر در ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ در تهران درگذشت. برای شنونده امروز، ضبط‌های باقی‌مانده راهی برای شناخت صدایی است که در آن تالار شنیده شد، هرچند بیشترشان سال‌ها پس از نخستین اجرا ضبط شده‌اند. در آوازهای باقی‌مانده می‌شود شنید که او چگونه کلمه را از میان تحریرها روشن نگه می‌دارد و دوباره به شعر برمی‌گردد. همین کار را زمانی در مجالس زنان با گوش دادن به مادربزرگش آموخته بود و بعد در درس‌های نی‌داوود پرورده بود. خاطره کنار موتر می‌گوید بعد از نخستین اجرا بر او چه گذشت. صفحه‌های گرامافون سهم دیگری از آن زندگی را حفظ کرده‌اند. صدای خواننده‌ای را نگه داشته‌اند که پس از آن شب، سال‌ها به خواندن ادامه داد. [۱] [۲]

منابع

1. پرویز نیکنام، آسو، زندگی قمرالملوک وزیری بر پایه خاطرات زبیده جهانگیری و گزارش‌های مطبوعات.
2. دانشنامه ایرانیکا، زندگی‌نامه، نخستین کنسرت و فهرست ضبط‌های قمر.
3. هومن سرشار، ایرانیکا، آموزش و همکاری مرتضی نی‌داوود با قمر.
4. پژوهش دانشگاه ایالتی جورجیا، تماشاخانه‌های لاله‌زار و آگهی‌های گراند هتل.

عکس شاخص، پرتره قمرالملوک وزیری. عکاس نامعلوم، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. منبع عکس · مالکیت عمومی در ایران.