رادیو تهران در ۲۸ مرداد خبر سقوط دولت مصدق را پخش کرد
بخش‌های این نوشته
ساعت ۳ و ۳۳ دقیقه بعد از ظهر ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، رادیو تهران پس از حدود یک‌ونیم ساعت سکوت دوباره به پخش برگشت. میان همهمه، مردی که نامش در گزارش ناظران نیامده، گفت رادیو به دست هواداران شاه افتاده و دولت محمد مصدق سرنگون شده است. شنوندگان صبح همان روز از همین موج موسیقی و خبرهای زراعتی شنیده بودند. اکنون گوینده از مردم ولایت‌ها می‌خواست مقام‌های دولت مصدق را کنار بزنند. هنوز چند ساعت مانده بود تا خانه نخست‌وزیر سقوط کند. [۱] [۲]
در تهران، صدای تازه رادیو از پیروزی حرف می‌زد. در اصفهان، ایستگاه محلی حدود ۲۵ دقیقه بعد از شنوندگان خواست به صداهایی که از پایتخت پخش می‌شد گوش ندهند و آرام بمانند. در میانه همان بعد از ظهر، مردم در دو شهر ایران از دو ایستگاه دولتی خبرهای متضاد درباره سرنوشت یک دولت می‌شنیدند. تا شب، برنامه رادیو اصفهان هم تغییر کرد. این چند ساعت در یادداشت کسانی باقی مانده است که بیرون از ایران، پخش رادیو را دنبال می‌کردند. [۱]
مردم پیش از کودتا از رادیو چه می‌شنیدند؟
در هفته‌های پیش از ۲۸ مرداد، رادیو تهران سخنان نخست‌وزیر، خبرهای دولت و بخش‌هایی از روزنامه‌ها را به خانه‌ها می‌برد. علی‌اکبر بشیر فرهمند، رئیس اداره تبلیغات و انتشارات، مسئولیت رادیو را بر عهده داشت. بخشی از برنامه‌ها از استودیوی میدان ارگ تهیه می‌شد. روزنامه «باختر امروز»، به مدیریت حسین فاطمی، وزیر خارجه مصدق، از رسانه‌های نزدیک به دولت بود. رادیو گاهی سرمقاله‌های آن را بیرون از نوبت معمول مرور مطبوعات می‌خواند. مطلبی که در تهران روی کاغذ چاپ می‌شد، از رادیو به کسانی هم می‌رسید که روزنامه را نمی‌خریدند یا نمی‌توانستند بخوانند. [۱]
اختلاف دولت مصدق و مخالفانش به موضوع ملی‌شدن نفت و حدود اختیار شاه و مجلس گره خورده بود. در تابستان ۱۳۳۲، رادیو سخنان مصدق درباره همه‌پرسی انحلال مجلس هفدهم را پخش کرد. در روز رای‌گیری تهران، رادیو حتی از زنانی گزارش داد که در میدان راه‌آهن برای مردانی که سواد نداشتند برگه رای می‌نوشتند. زنان آن زمان حق رای نداشتند. در عین حال، دعوت ابوالقاسم کاشانی به تحریم همه‌پرسی در برنامه‌ای که پژوهشگران بررسی کرده‌اند بازتاب نیافت. بخش‌هایی از فعالیت سیاسی شهر از رادیو شنیده می‌شد و انتخاب آن بخش‌ها در اداره تبلیغات صورت می‌گرفت. [۱] [۳]
رادیو خبر گردهمایی‌های رقیب را به یک اندازه پوشش نمی‌داد. رنجبر دائمی نمونه‌ای از ماه پیش از کودتا را در یادداشت‌های بی‌بی‌سی یافته است. در سالگرد اعتراض‌های سی تیر، برنامه ضبط‌شده گردهمایی طرفداران مصدق در بعد از ظهر پخش شد. در همان ساعت‌ها حزب توده هم گردهمایی خود را داشت و برنامه رادیو به آن نپرداخت. پخش ضبط‌شده چند ساعت طول کشید. برای تاریخ‌نگار، ساعت آغاز و پایان آن نوبت پخش نشان می‌دهد شنونده رادیو در زمان برگزاری هر دو گردهمایی، صدای کدام یک را می‌شنید. [۱]
۲۵ مرداد، رادیو از ناکامی کودتا خبر داد
سه روز پیش از تغییر صدای رادیو، بشیر فرهمند پس از شنیدن خبر تلاش برای برکناری نخست‌وزیر به خانه مصدق فراخوانده شد. در آنجا فرمان شاه برای برکناری مصدق را به او نشان دادند. در بخشی از مرکز تهران برق قطع شده بود. در نخست‌وزیری درباره محتوای پیامی که باید به مردم برسد گفت‌وگو شد. فاطمی و چند تن دیگر با طرح استعفای نخست‌وزیر مخالفت کردند و تصمیم گرفتند اطلاعیه دولت خوانده شود. متن کوتاه بود و ماجرای آمدن سرهنگ نعمت‌الله نصیری با فرمان و بازداشت موقت شماری از نزدیکان دولت را شرح می‌داد. [۱]
گزارشی که سفارت امریکا صبح همان روز به واشنگتن فرستاد، زمان شنیدن خبر ناکامی کودتا را حدود ساعت هفت ثبت کرده است. گزارش‌های شنود بریتانیا و امریکا یکی از دفعات پخش اطلاعیه را ساعت ۷ و ۱۵ دقیقه ثبت کردند. سیا در تاریخچه داخلی خود برای نخستین اطلاعیه ساعتی زودتر آورده است. زمان رسیدن متن به دست مسئول رادیو، نخستین پخش و ساعتی که شنونده خارج از ایران توانست آن را بگیرد، می‌تواند فرق داشته باشد. قدر مشترک اسناد این است که دولت در ۲۵ مرداد هنوز از رادیو پیامش را به مردم می‌رساند. [۱] [۴] [۵]
در ادامه آن روز، رادیو خبر انحلال مجلس و دعوت به گردهمایی در میدان بهارستان را خواند. سخنرانی‌های میدان را ضبط کردند و بخشی بزرگ از آن بعدا پخش شد. حسین فاطمی در میدان سخن گفت و روز بعد در نشست خبری از رفتن شاه به بغداد خبر داد. در ۲۷ مرداد، به شنوندگان گفته شد برگزاری تظاهرات بدون اجازه حکومت نظامی ممنوع است. این خبر در بخش اصلی ظهر پخش شد. صبح فردا، با وجود کشمکش در خیابان، بخش‌هایی از برنامه عادی رادیو تا حدود ساعت دو بعد از ظهر ادامه یافت. [۱] [۶]
از همهمه استودیو تا خبر نادرست مرگ فاطمی
در تلگرافی از سفارت امریکا در همان روز، لوی هندرسن، سفیر، نوشته است که پس از تصرف اداره تبلیغات، رادیو برای مدتی موسیقی ضبط‌شده پخش کرد و سپس خاموش شد. روی نسخه باقی‌مانده تلگراف، ساعت فرستادن ثبت نشده است. ویلیام آرتور کرم، کارمند سفارت امریکا، همان روز از بیرون ساختمان رادیو عکس گرفت. عکس جمعیت کنار ساختمان را ثبت کرده و تلگراف از سکوت رادیو یاد می‌کند. ساعت برگشت صدا را می‌توان در دفتر کسانی یافت که در فاصله دور موج رادیو تهران را می‌گرفتند و زمان پخش را یادداشت می‌کردند. [۱] [۹]
پس از برگشت رادیو در بعد از ظهر ۲۸ مرداد، صداها به سرعت عوض شدند. گزارش‌های بی‌بی‌سی و بخش شنود امریکا از همهمه و دشواری شنیدن بعضی کلمات خبر می‌دهند. فرمانی که فضل‌الله زاهدی را نخست‌وزیر معرفی می‌کرد، از نخستین متن‌هایی بود که خوانده شد. در میان گویندگانی که پژوهشگران توانسته‌اند شناسایی کنند، سرهنگ علی پهلوان از نخستین‌ها بود. او به فاطمی تاخت و شعار «خدا، شاه، میهن» را تکرار کرد. بعد نوبت به چند گوینده دیگر رسید. در سند شنود سیا، صدای زنی هم آمده است که در میان وقفه‌ها از مردم خواست از شاه پشتیبانی کنند. [۱] [۵]
پخش گاهی قطع می‌شد. سرود ملی پخش شد و بعد سید مهدی پیراسته، نماینده پیشین مجلس، سخن گفت. او از مصدق و سیاست نفتی او انتقاد کرد و به شنوندگان گفت زاهدی بعدتر پیام خواهد داد. احمد فرامرزی، نماینده مخالف مصدق، از اوضاع مالی کشور گفت. در همان ساعت، آنچه مردم از گیرنده می‌شنیدند، هنوز مجموعه‌ای از صداهای پی‌درپی و گاه ناتمام بود. گزارش‌های ناظران در بعضی دقیقه‌ها حتی نام سخنران را ثبت نکرده‌اند. [۱] [۵]
حدود ساعت ۴ و ۴۵ دقیقه، سید مهدی میراشرافی، نماینده مجلس و مدیر روزنامه «آتش»، پشت میکروفون رفت. از سقوط دولت گفت و مدعی شد مردم خانه مصدق را آتش زده و حسین فاطمی را کشته‌اند. بخش کوتاهی از صدای او هنوز در دسترس است. در آن قطعه می‌شود صدای «الو، الو، اینجا تهران است» و هیاهوی پشت میکروفون را شنید. ترتیب پخش که از یادداشت‌های آن روز به دست آمده، نشان می‌دهد سخنان او پس از چند گوینده دیگر شنیده شد. جای این قطعه در جریان برنامه به ما می‌گوید چرا یک صدای باقی‌مانده نمی‌تواند همه ترتیب پخش را روشن کند. [۱] [۷]
خبر مرگ فاطمی نادرست بود. او آن روز زنده بود، به زندگی پنهانی رو آورد و سال بعد اعدام شد. خبر آتش‌گرفتن خانه مصدق هم پیش از پایان درگیری در آن محل پخش شد. سیاوش رنجبر دائمی، پژوهشگر تاریخ ایران، با مقابله گزارش‌های شنود و شهادت‌ها نوشته است که بیشتر روایت‌ها سقوط خانه را پس از ساعت شش می‌دانند. سفیر امریکا نیز روز بعد در تلگرافش به واشنگتن میان حمله‌های نخست به خانه و تصرف آن در ساعت‌های بعد فرق گذاشت. گویندگان رادیو، در همان فاصله، از پایان کار دولتی حرف می‌زدند که نخست‌وزیرش هنوز در مرکز کشمکش بود. [۱] [۲]
زاهدی به رادیو رسید و اصفهان صدایش را عوض کرد
رنجبر دائمی زمان سخنرانی زاهدی را حدود ساعت ۴ و ۵۵ دقیقه ثبت کرده است. زاهدی فرمان انتصابش را خواند. از اجرای قانون، کاهش قیمت کالاهای مصرفی، درمان رایگان و کمک به دهقانان حرف زد. تلگراف همان روز ایستگاه سیا در تهران نیز خبر می‌داد که زاهدی در رادیو است و برکناری مصدق نزدیک به موفقیت به نظر می‌رسد. در همان تلگراف، از آماده‌کردن کمک مالی برای دولت تازه و پرداخت معاش کارکنان آن سخن رفته بود. اسناد منتشرشده بعدی نقش سیا و همکاری بریتانیا را در برکناری مصدق روشن‌تر کرده‌اند. [۱] [۳] [۸]
حساب ساعت‌ها در این ماجرا اهمیت دارد. بخش شنود بی‌بی‌سی و همتای امریکایی آن زمان را با ساعت گرینویچ می‌نوشتند. رنجبر دائمی زمان‌ها را در پژوهشش به ساعت تهران برگردانده است. در تاریخچه سیا هم می‌شود متن کوتاهی را دید که در ساعت دوازده گرینویچ ثبت شده و به دنبال آن نام علی پهلوان و وقفه‌های برنامه آمده است. یادداشت‌های زمان‌دار را که کنار قطعه صوتی میراشرافی می‌گذاریم، فاصله میان بازشدن دوباره رادیو، پخش خبر نادرست و آمدن زاهدی به استودیو روشن‌تر می‌شود. [۱] [۵] [۷]
در اصفهان، هنگام نخستین خبرهای تهران، ایستگاه محلی هنوز از مصدق پشتیبانی می‌کرد. ساعت ۳ و ۵۸ دقیقه، ناظران بی‌بی‌سی و امریکا پیام اصفهان را ثبت کردند که از مردم خواسته بود آرام بمانند. از حدود ساعت ۷ و ۳۰ دقیقه شب، صدای طرفداران شاه از همان ایستگاه شنیده شد. در تبریز هم محمد دیهیم، از چهره‌های هوادار شاه، از رادیو مردم را به آرامش و وفاداری به شاه فراخواند. برنامه شب تهران به محدودیت رفت‌وآمد و خبر بازگشت شاه پرداخت. در دفترهای شنود آن روز، از اصفهان دو پیام مانده است که با فاصله چند ساعت از یک موج به گوش رسیدند. [۱]
منابع
- سیاوش رنجبر دائمی، «رادیو تهران و کودتای ۱۹ آگست ۱۹۵۳»، مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، ۲۰۲۴
- تلگراف لوی هندرسن، سفیر امریکا در تهران، به وزارت خارجه امریکا، ۲۰ آگست ۱۹۵۳
- مالکوم برن، آرشیو امنیت ملی، مجموعه اسناد نقش سیا در کودتای ۱۹۵۳، ۲۰۱۳
- تلگراف کاردار امریکا درباره خبر رادیو تهران از ناکامی کودتای نخست، ۱۶ آگست ۱۹۵۳
- اسکات کوچ، تاریخچه داخلی سیا درباره کودتا، با رونوشت‌هایی از شنود رادیو تهران، ۱۹۹۸
- تاریخچه رفع‌طبقه‌بندی‌شده سیا، «نبرد برای ایران»
- پروژه مصدق، قطعه صوتی رادیو تهران و متن بخش سخنان میراشرافی، ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- تلگراف ایستگاه سیا در تهران به واشنگتن درباره حضور زاهدی در رادیو، ۱۹ آگست ۱۹۵۳
- تلگراف سفارت امریکا درباره موسیقی و خاموشی رادیو تهران، ۱۹ آگست ۱۹۵۳
عکس شاخص، ساختمان رادیو تهران در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، عکس از ویلیام آرتور کرم. منبع عکس و سند مالکیت عمومی.
