تو یویو و پژوهشی که از نسخه‌های کهن چین به داروی مالاریا رسید

در هفتم دسمبر ۲۰۱۵، تو یویو در انستیتوت کارولینسکا در سویدن، هنگام سخنرانی نوبل، عکسی از سال‌های آغاز کارش نشان داد. در عکس، او سمت راست و استادش لو ژی‌تسن سمت چپ نشسته‌اند. تو گفت عکس اندکی پس از پیوستنش به انستیتوت پژوهش داروهای چینی گرفته شده بود. استاد به او یاد می‌داد گیاهان دارویی را از یک‌دیگر تشخیص دهد. دهه‌ها بعد، در برابر شنوندگانی که برای شنیدن داستان کشف آرتمیسینین آمده بودند، او بخشی از زمان سخنرانی را به همان درس‌ها و همکارانی اختصاص داد که پژوهش را در شهرهای مختلف چین پیش بردند.^{۱، ۲}

در آن سخنرانی یک تصویر دیگر هم بود. بریده‌ای از متن ارائه تو در نشست هشتم مارچ ۱۹۷۲ در نانجینگ. در میان سطرهای چینی، نام علمی گیاه، Artemisia annua، دیده می‌شد. میان آن عکس از دوران آموزش و آن صفحه از گزارش، سال‌ها کار در لابراتوار و خواندن کتاب‌هایی قرار داشت که نویسندگان‌شان قرن‌ها پیش درباره تب نوشته بودند. کار گروه تو از وقتی جدی‌تر شد که آزمایش‌های نخست پاسخ یکسانی ندادند و او دوباره به سراغ همان متن‌ها رفت تا ببیند چه نکته‌ای در خواندن نخست از نظرش گذشته بود.^{۱، ۳}

سال‌هایی که شناختن گیاه بخشی از درس بود

تو یویو در ۱۹۳۰ در نینگبو، شهری در شرق چین، به دنیا آمد. در روایت زندگی‌نامه‌ای نوبل، در شانزده‌سالگی به بیماری سل مبتلا شد و مدتی از درس دور ماند. پس از بازگشت به مکتب، به کار در رشته‌ای علاقه پیدا کرد که در آن بتواند برای درمان بیماری‌ها پژوهش کند. در کالج طبی پکن علوم دارویی خواند و در ۱۹۵۵ فارغ شد. همان سال به مرکز تازه‌تأسیس پژوهش طب سنتی چین رفت. شناخت گیاهان و بررسی موادی که در آن‌ها وجود داشت، بخشی از کارش در آن مرکز شد.^{۱، ۲، ۴}

او در سخنرانی نوبل گفت که از ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۲ در دوره‌ای شرکت کرد که برای پژوهش‌گران آموزش‌دیده در علوم طبی و دارویی جدید طراحی شده بود. در آن دوره با نظریه و کار عملی طب سنتی چین آشنا شد. عکس او و استادش به سال‌های پیش از این دوره برمی‌گشت. درس استاد این بود که پژوهش‌گر بتواند گیاهی را که در متن می‌خواند، هنگام روبه‌روشدن با یک نمونه واقعی هم بشناسد. این مهارت بعدتر در کار تیم اهمیت پیدا کرد، چون یک نام رایج گیاهی در متن‌های قدیمی گاهی به بیش از یک گونه اشاره می‌کرد.^{۱، ۲}

پروژه‌ای با تاریخ آغاز در نامش

در دهه ۱۹۶۰، مالاریا در بخش‌هایی از چین و کشورهای همسایه مشکل بزرگ صحی بود. در زمان جنگ ویتنام، مقاومت انگل مالاریا در برابر کلروکین، که داروی رایج آن سال‌ها بود، جست‌وجو برای راه‌های درمانی دیگر را جدی‌تر کرد. چین در ۲۳ می ۱۹۶۷ یک برنامه سراسری پژوهش را آغاز کرد. نام «۵۲۳» از تاریخ آغاز برنامه می‌آمد. پژوهش‌گران چندین نهاد در آن سهم داشتند و بخشی از کار به بررسی داروها و گیاهانی اختصاص یافت که پیشینه کاربرد در طب چین داشتند.^{۱، ۳، ۵، ۶}

انستیتوت تو در ۱۹۶۹ به برنامه پیوست و او مسئول ساختن گروه پژوهشی آن شد. در خاطراتش توضیح داده که برنامه در آغاز محرمانه بود و کار را با منابع محدود پیش می‌بردند. تیم از یک گیاه یا یک کتاب شروع نکرد. به متن‌های قدیمی، مجموعه‌های دارویی و تجربه کسانی رجوع کرد که با داروهای سنتی سروکار داشتند. تو گفته است که در مرحله گردآوری بیش از دو هزار نسخه و یادداشت را مرور کردند. بخشی از آن اطلاعات به صورت مجموعه‌ای داخلی در اختیار گروه قرار گرفت تا بتوانند سرنخ‌ها را در پژوهش‌های بعدی دنبال کنند.^{۱، ۴، ۵}

در این مرحله گروه با مسئله زبان هم روبه‌رو بود. واژه‌هایی که در کتاب‌ها برای تب به کار رفته بود، لزوماً با تشخیص‌های طبی جدید یک‌به‌یک برابر نبود. همچنین نامی که در یک ناحیه برای یک گیاه رایج بود، می‌توانست در جای دیگر به نمونه دیگری اشاره کند. تو در سخنرانی‌اش نمونه‌هایی از متن‌ها و نسخه‌های قدیمی را نشان داد و از اهمیتی گفت که برای خواندن دقیق آن‌ها قایل بود. پژوهش‌گر باید هم نوشته را درست می‌خواند، هم مطمئن می‌شد گیاهی که در لابراتوار بررسی می‌شود با آنچه متن به آن اشاره دارد پیوند دارد.^{۱، ۳}

بازگشت به نوشته گی هونگ

در ۱۹۷۱ گروه روی گیاهی تمرکز کرد که در نوشته‌های چینی با نام چینگ‌هاو آمده بود. پژوهش‌های نخست نتیجه ثابت نداشتند. تو بار دیگر به نوشته‌ای از گی هونگ، نویسنده و پزشک چینی سده چهارم، رجوع کرد. در آن متن، برای استفاده از گیاه هنگام تب، روشی آمده بود که با شیوه رایج گرم‌کردن گیاه تفاوت داشت. همین تفاوت او را به این فکر انداخت که شاید در کار لابراتوار، گرما به ماده مورد نظر آسیب می‌زند. گروه شیوه بررسی را تغییر داد و نتیجه را با نمونه‌هایی که پیش از آن آزموده بود سنجید.^{۱، ۳، ۵، ۹}

در دفتر کار گروه، نمونه‌ای که در چهارم اکتوبر ۱۹۷۱ نتیجه چشم‌گیری داد با شماره ۱۹۱ ثبت شده بود. اهمیت آن برای گروه این بود که پس از چند نتیجه ناهمخوان، شواهد تازه‌ای داشت که می‌توانست به همکاران نشان دهد. در نشست نانجینگ در مارچ ۱۹۷۲، تو به نمایندگی از انستیتوت خود گزارشی از یافته‌ها ارایه کرد. در سخنرانی نوبل، تصویر دو نامه را هم نشان داد. یکی از یک مرکز پژوهش بیماری‌های انگلی در شاندونگ و دیگری از انستیتوت دارویی یون‌نان بود. هر دو مرکز درباره یافته تازه معلومات خواسته بودند.^{۱، ۳، ۹}

از گزارش نانجینگ تا کار چند مرکز

در تابستان و خزان ۱۹۷۲، گروه در هاینان و در شفاخانه شماره ۳۰۲ پکن بررسی‌های آغازین روی بیماران را پیش برد. در گزارش تو، از ۲۱ بیمار در هاینان و ۹ بیمار در پکن یاد شده است. نسخه اولیه گزارش با احتیاط از نتیجه کوتاه‌مدت سخن می‌گفت و ادامه بررسی را ضروری می‌دانست. این کار بخشی از فاصله‌ای را نشان می‌دهد که میان نتیجه امیدوارکننده لابراتوار و پژوهشی که بتواند پرسش‌های مربوط به درمان بیماران را جواب دهد وجود داشت. گروه‌ها در محل‌های دیگر نیز یافته‌ها را دنبال کردند.^{۱، ۵، ۸}

تیم پکن در ۱۹۷۲ ماده فعال را جدا کرد. پژوهش‌گران شاندونگ و یون‌نان نیز در کار بعدی برای به دست آوردن و مطالعه آن سهم گرفتند. برای شناخت ساختار ماده، گروه تو با متخصصان مؤسسه‌های دیگر همکاری کرد. نام چینگ‌هاوسو در نوشته‌های چینی و آرتمیسینین در نوشته‌های بین‌المللی به همین ترکیب اشاره می‌کند. رسیدن از نام گیاه در کتاب گی هونگ به نام یک ترکیب مشخص در مجله علمی، حاصل چند مرحله کار بود. شیمی‌دانان باید می‌فهمیدند چه ماده‌ای در دست دارند و گروه‌های طبی باید نتیجه بررسی بیماران را ثبت می‌کردند.^{۱، ۳، ۴، ۸، ۹}

در روایت تو، نامه‌های شاندونگ و یون‌نان تنها درخواست معلومات نبودند. او از دیدارها و همکاری‌هایی یاد کرد که در آن‌ها اعضای گروه‌ها نتایج و نمونه‌ها را با یک‌دیگر مقایسه کردند. با پیش‌رفتن کار، از توانایی مراکز دیگر برای بررسی ساختار ماده هم استفاده شد. تو در متن سخنرانی تصویری از یک گزارش تحلیلی مورخ اپریل ۱۹۷۳ گذاشت که از مؤسسه دارویی دیگری در چین آمده بود. آن صفحه در کنار نامه‌های نخست نشان می‌دهد که همکاری پس از نشست نانجینگ چگونه از مکاتبه به تقسیم کار پژوهشی رسید.^{۱، ۴}

در دسمبر ۱۹۷۹، مجله طبی چین مقاله‌ای انگلیسی درباره پژوهش‌ها با چینگ‌هاوسو نشر کرد. نامی که بالای مقاله دیده می‌شد، نام گروه هماهنگ‌کننده پژوهش‌های مالاریا بود. کار چند مؤسسه در آن کنار هم آمده بود. خوانندگان بیرون از چین از این راه می‌توانستند گزارشی از مطالعات انجام‌شده درباره ماده‌ای بخوانند که چند سال پیش در نشست‌های داخلی چین بررسی شده بود. در ۱۹۸۱، در یک نشست پژوهش بیماری‌های گرمسیری در پکن که سازمان جهانی صحت هم در آن سهم داشت، تو درباره تاریخ کشف برای شرکت‌کنندگان سخن گفت.^{۱، ۷، ۸، ۹}

پیش از آن‌که آرتمیسینین در بیرون از چین شناخته شود، برنامه ۵۲۳ در خود چین تقدیر شد. تو در سخنرانی‌اش گواهی پیشرفت پژوهش مالاریا را که در ۱۹۷۸ صادر شده بود نشان داد. در زندگی‌نامه‌اش نیز از به‌رسمیت‌شناختن چینگ‌هاوسو به‌عنوان کشف علمی در ۱۹۷۹ یاد کرد. این تاریخ‌ها همراه با تاریخ مقاله انگلیسی، دو مسیر شناخته‌شدن کار را نشان می‌دهند. گزارش‌ها ابتدا میان نهادهایی گردش می‌کردند که در برنامه حضور داشتند و سپس از راه مجله‌ها و نشست‌ها به خوانندگان و پژوهش‌گران بیرون از آن برنامه رسیدند.^{۱، ۴، ۸}

هنگامی که دارو به برنامه‌های درمانی راه یافت

در دهه‌های بعد، آرتمیسینین و داروهایی که بر پایه آن ساخته شدند در برنامه‌های درمانی مالاریا جای گرفتند. سازمان جهانی صحت توضیح داده است که این داروها در درمان ترکیبی به کار می‌روند تا احتمال پیدایش مقاومت کاهش یابد. در زمان اعلام جایزه نوبل در اکتوبر ۲۰۱۵، سازمان گفت از سال ۲۰۰۰ تا آن زمان بیش از یک میلیارد دوره درمان بر پایه آرتمیسینین به بیماران داده شده بود. این رقم به همان گزارش سال ۲۰۱۵ مربوط است و وسعت کاری را نشان می‌دهد که پس از آزمون‌های نخست هاینان و پکن در نظام‌های صحی کشورهای مختلف انجام شد.^{۳، ۶}

در ۲۰۱۱، بنیاد لسکر جایزه پژوهش بالینی خود را برای کشف آرتمیسینین و کاربرد آن در درمان مالاریا به تو یویو داد. چهار سال بعد، او نیمی از جایزه نوبل طب را گرفت. نیم دیگر به ویلیام کمبل و ساتوشی اومورا برای پژوهش درباره عفونت‌های انگلی دیگر رسید. تو هنگام سخنرانی به نام مؤسسه‌های شاندونگ، یون‌نان، شانگهای و چند مرکز دیگر اشاره کرد. سهم آن مراکز به کارهای متفاوتی مربوط می‌شد، از بررسی ویژگی‌های دارو تا مراقبت از بیمارانی که در مطالعات شرکت کردند.^{۱، ۳، ۵}

در پایان سخنرانی، تو بار دیگر از همکاران برنامه ۵۲۳ یاد کرد. در ترجمه کوتاه سخنش، «بدون تلاش جمعی» عرضه آرتمیسینین در آن مدت ممکن نبود. عکس آغاز کار با استاد، نامه‌های دو مرکز و متن نشست نانجینگ، در نسخه چاپ‌شده سخنرانی کنار یک‌دیگر مانده‌اند. با دیدن آن‌ها می‌توان راهی را دنبال کرد که از خواندن یک متن طبی قدیمی شروع شد و از میزهای کار چندین گروه گذشت. در میانه این راه، همان نتیجه‌های نامنظم سال ۱۹۷۱ بود که تو را واداشت یک بار دیگر نوشته گی هونگ را بخواند.^{۱، ۳}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. تو یویو، متن سخنرانی نوبل با اسناد پژوهش، ۲۰۱۵.
2. بنیاد نوبل، روایت زندگی و آموزش تو یویو.
3. مجمع نوبل، گزارش علمی جایزه طب ۲۰۱۵.
4. زندگی‌نامه و گزارش پژوهش به قلم تو یویو.
5. بنیاد لسکر، جایزه ۲۰۱۱ برای کشف آرتمیسینین.
6. سازمان جهانی صحت، بیانیه هم‌زمان با اعلام نوبل ۲۰۱۵.
7. پژوهش درباره تاریخ معرفی آرتمیسینین و نشست پکن.
8. گروه هماهنگ‌کننده پژوهش مالاریا، مقاله چینگ‌هاوسو در مجله طبی چین، ۱۹۷۹.
9. تو یویو، شرح کشف آرتمیسینین در نیچر مدیسین.
10. عکس شاخص از بنگت نیمن، تو یویو در دسمبر ۲۰۱۵، نسخه برش‌خورده در ویکی‌مدیا کامنز، CC BY 2.0.