ایگناتس زملوایس و دو زایشگاهی که شمار مرگ‌ها در آن‌ها فرق داشت
بخش‌های این نوشته
ایگناتس زملوایس در بیستم مارچ ۱۸۴۷ به وین برگشت و چند ساعت بعد دوباره کارش را در زایشگاه اول آغاز کرد. در سفر ونیز بود که یاکوب کولچکا، استاد طب عدلی و یکی از کسانی که زملوایس به او احترام داشت، درگذشت. زملوایس در کتابش نوشته است که خبر را پس از بازگشت شنید. یکی از دانشجویان در جریان کالبدشکافی، ناخواسته انگشت کولچکا را زخمی کرده بود. استاد پس از آن بیمار شده و درگذشته بود. آنچه زملوایس را واداشت به پرونده مرگ او برگردد، شباهت یافته‌های کالبدشکافی با گزارش‌هایی بود که از مرگ زنان در زایشگاه می‌خواند.۱، ۳، ۷
تا آن روز، او برای فهمیدن مرگ‌های زایشگاه راه‌های دیگری را آزموده بود. در یک ساختمان، دو بخش زایمان کار می‌کردند و میزان مرگ در آن‌ها به‌طور چشم‌گیری فرق داشت. همین تفاوت، به پزشک جوان امکان داد هر توضیح را در برابر تجربه بخش دیگر بسنجد. پرونده کولچکا پرسش را به مسیر کار پزشکان کشاند. اگر میان مرگ استاد و مرگ زنان ارتباطی بود، شاید بخشی از پاسخ را باید در کاری جست که پزشکان و دانشجویان هر روز پیش از رسیدن به بستر زنان انجام می‌دادند.۱، ۲، ۳
دو بخش زیر یک سقف
زملوایس در ۱۸۱۸ در بودا به دنیا آمده بود. در وین درس طب خواند و در ۱۸۴۶ به کار در بخش زایمان شفاخانه عمومی وین گماشته شد. آن شفاخانه برای آموزش دانشجویان طب و قابله‌ها دو بخش داشت. از ۱۸۴۰، دانشجویان مرد طب برای آموزش در بخش اول و شاگردان قابلگی در بخش دوم کار می‌کردند. تقسیم کار برای آموزش بود، اما در دفترهای زایشگاه تفاوتی به چشم می‌خورد که ربطش به آموزش در آغاز معلوم نبود. زنان در بخشی که دانشجویان طب کار می‌کردند، بیشتر می‌مردند.۱، ۲، ۳، ۷
اروین لودن، مورخ طب، در بررسی دفترهای وین به روش پذیرش زنان نیز توجه کرده است. نوبت پذیرش میان دو بخش در روزهای مختلف عوض می‌شد. به همین سبب، تعداد زیادی از زنانی که در یک محدوده زندگی می‌کردند به دو بخش با روش آموزشی متفاوت می‌رفتند. لودن برای فاصله ۱۸۴۰ تا ۱۸۴۶ در دو بخش بیش از ۴۲ هزار زایمان شمرده است. این شمار به مقایسه وزن می‌دهد، چون اختلاف در نتیجه کار دو بخش طی چند سال دیده می‌شد و می‌شد آن را در جدول‌های بعدی هم دنبال کرد.۵
در جدول زملوایس، در ۱۸۴۶ از میان ۴۰۱۰ زن تحت مراقبت در بخش اول، ۴۵۹ نفر جان باختند. در بخش دوم، ۱۰۵ مرگ در میان ۳۷۵۴ بیمار ثبت شد. این دو شمارش در یک شهر و یک سال انجام شده بود. شفاخانه‌ها هنوز علت تب پس از زایمان را به‌درستی نمی‌شناختند و برای مرگ‌ها دلایل گوناگون مطرح می‌شد. خود زملوایس می‌گفت هر توضیحی باید بتواند روشن کند چرا بخشی در همان مجموعه، با زنانی که در همان شهر زندگی می‌کردند، وضع بهتری داشت.۱، ۲، ۵
زملوایس در کتابش از راهی یاد کرده که برای یکسان‌کردن کار دو بخش پیمود. زنان در بخش دوم معمولاً به پهلو زایمان می‌کردند و در بخش اول روش معمول فرق داشت. او ترتیب بخش دوم را در بخش خودش هم به کار گرفت. در همان کتاب می‌گوید از آغاز چندان باور نداشت که تفاوت وضعیت بدن بتواند این همه مرگ را توضیح دهد. با این حال، در آن مرحله می‌خواست تا جای ممکن شرایط دو بخش را نزدیک کند. در یادداشت‌هایش همچنین به زنانی اشاره کرده که بیرون از شفاخانه زایمان کرده و پس از آن به بخش آمده بودند و کمتر دچار تب می‌شدند.۱، ۲
آنچه در دو بخش یکسان نبود، مسیر رفت‌وآمد کارآموزان بود. کالبدشکافی بخش مهمی از آموزش دانشجویان طب وین به شمار می‌رفت. آن‌ها میان اتاق کالبدشکافی و بخش معاینه زنان رفت‌وآمد داشتند. در آموزش قابله‌ها این رفت‌وآمد به همان اندازه معمول نبود. زملوایس این تفاوت را پس از دیدن پرونده کولچکا کنار آمار مرگ‌ها گذاشت. در کتابش درباره آن روزها نوشت که «شب و روز» به بیماری کولچکا فکر می‌کرد. او شباهت یافته‌ها را از حافظه و گزارش‌های بخش می‌سنجید.۱، ۲، ۳
یک تغییر در کار هر روز
توضیح زملوایس با واژگان طب همان زمان بیان شد. او از موادی سخن می‌گفت که به دست معاینه‌کنندگان می‌چسبیدند و آن‌ها از اتاق کالبدشکافی با خود به بخش می‌آوردند. استدلالش پیامدی داشت که در همان بخش می‌شد آن را سنجید. اگر تماس دست‌ها با بیماران در مرگ‌ها سهم داشت، تغییر شیوه پاک‌کردن دست‌ها پیش از معاینه باید شمار موارد مرگ را پایین می‌آورد. به این ترتیب پرسشی که از کنار هم گذاشتن دو بخش آغاز شده بود، به یک تغییر در شیوه کار بخش اول رسید.۱، ۲، ۳
در نیمه ماه می ۱۸۴۷، زملوایس شستن و ضدعفونی‌کردن دست‌ها را پیش از معاینه در بخش اول الزامی کرد. در گزارش خودش تصریح می‌کند که روز دقیق آغاز را به یاد نداشت. دانشجویان و خودش مشمول این قاعده بودند. دانشگاه زملوایس در مرور اسناد یادآوری می‌کند که انجام آن در کار روزمره وقت می‌گرفت و از دید کارکنان ناخوشایند بود. نتیجه هم در همان روز نخست معلوم نمی‌شد. برای دیدن آن، باید دفتر زایشگاه در پایان ماه‌ها دوباره بررسی می‌شد.۱، ۳
در هفت ماه باقی‌مانده ۱۸۴۷، ۵۶ زن از میان ۱۸۴۱ زن تحت مراقبت در بخش اول جان باختند. در ۱۸۴۸، هنگامی که قاعده در سراسر سال اجرا شد، شمار مرگ‌ها در بخش اول ۴۵ تن از میان ۳۵۵۶ بیمار بود. رقم بخش دوم در همان سال ۴۳ تن از میان ۳۲۱۹ بیمار بود. دو بخش که در ۱۸۴۶ فاصله چشم‌گیری داشتند، در ۱۸۴۸ به حدود یک و سه دهم درصد رسیده بودند. زملوایس همچنین نوشت که در مارچ و آگست همان سال در بخش اول هیچ مرگی ثبت نشد.۱، ۲، ۵
پاییز ۱۸۴۷ خودِ بخش دوباره با مرگ‌های پیاپی روبه‌رو شد. در بازگویی زملوایس، این بار مشکل پس از معاینه یکی از بیماران در داخل بخش پدید آمد. او تا آن هنگام تصور می‌کرد اجرای قاعده هنگام ورود به اتاق کافی است، چون منشأ خطری که دنبال می‌کرد اتاق کالبدشکافی بود. تجربه تازه باعث شد دامنه قاعده را تغییر دهد و به پاک‌کردن دست‌ها میان معاینه بیماران هم توجه کند. شرح این تصمیم در کتاب نشان می‌دهد که او هنوز در حال اصلاح توضیح خود بود و ثبت افت مرگ‌ها باعث نشده بود بررسی وقایع داخل بخش را کنار بگذارد.۱، ۳، ۶
از بخش وین تا درس‌نامه پست
دانشگاه زملوایس در مرور اسناد وین از کسانی نام می‌برد که برای ادامه کار او از درخواست‌هایش حمایت کردند. او در همان دانشگاه با اختلاف‌هایی روبه‌رو شد که به جایگاه پزشکان، شیوه آموزش و درک علت بیماری مربوط بود. در ۱۸۴۹ دوره کارش به‌عنوان دستیار در بخش اول پایان یافت و کارل براون جای او را گرفت. زملوایس مدتی بعد وین را ترک کرد. داده‌هایی که جمع کرده بود در دفتر شفاخانه باقی ماندند و او در نوشته‌های بعدی دوباره به آن‌ها برگشت.۱، ۳، ۶، ۷
در پست، شهری که بعدها بخشی از بوداپست شد، زملوایس به کار در زایشگاه ادامه داد. در جولای ۱۸۵۵ مسئولیت بخش زایمان دانشگاه پست را گرفت. بخش در آغاز اتاق‌هایی شلوغ داشت و چهار سال طول کشید تا به طبقه دوم خانه کونه‌والدر انتقال یابد. آن‌جا ۲۸ بستر در اختیار بخش بود. در می ۱۸۶۱ زملوایس دستور مکتوبی برای دانشجویان طب تهیه کرد و آن را بر درهای بخش نصب کرد. دانشجویانی که در زایشگاه آموزش می‌دیدند باید پیش از معاینه بیماران قاعده بخش را رعایت می‌کردند. دستور با نام زایشگاه و مخاطبانش در آرشیف دانشگاه مانده است.۳، ۷، ۸
نخستین نوشته او درباره علت تب پس از زایمان در ۱۸۵۸ در مجله طبی مجارستان چاپ شد. مجله را لاژوش مارکوشوفسکی، دوست و همکار او، اداره می‌کرد. کتاب آلمانی زملوایس، که تاریخ ۱۸۶۱ بر صفحه عنوانش نشسته است، گزارش‌های چند سال کار او را کنار هم گذاشت. خواننده می‌توانست در یک جا شرح مرگ کولچکا، جدول مرگ زنان، تجربه تغییر روش در بخش و پاسخ‌های او به دیگر پزشکان را بخواند. چاپ کتاب به او فرصت داد شرحی را که در چند شفاخانه و طی چند سال دنبال کرده بود، به بیرون از زایشگاه برساند.۱، ۳، ۴
پس از چاپ کتاب، زملوایس نسخه‌ای برای شورای اداره مجارستان فرستاد. شورا نظر دانشکده طب پست را خواست و در سپتمبر ۱۸۶۲ دستور عمومی داد تا تدابیر پیشنهادشده در شفاخانه‌ها اجرا شود. هم‌زمان، نامه‌های سرگشاده زملوایس به همکاران نشر شد و مخالفت با توضیح او ادامه داشت. از این دوره هم دستور اداری در دست است و هم نوشته‌های پزشکانی که استدلالش را نمی‌پذیرفتند. انتشار دستور نشان می‌دهد که دست‌کم در بخشی از نظام شفاخانه‌ای، بحث از صفحه مجله به مقررات کاری راه یافته بود.۱، ۳، ۷
لودن در بررسی تاریخی‌اش میان آنچه در وین به دست آمد و زمانی که ضدعفونی در زایشگاه‌ها رایج شد فاصله می‌گذارد. به نوشته او، پذیرش گسترده‌تر این کار در بخش‌های زایمان چند دهه بعد، با شناخت بهتر عفونت و رواج تدابیر ضدعفونی در جراحی، صورت گرفت. نتیجه وین در آن زمان در نوشته زملوایس و میان همکارانش قابل پی‌گیری بود. راه یافتن همان فکر به کار روزمره شفاخانه‌ها زمان دیگری داشت. کنار هم گذاشتن این دو تاریخ روشن می‌کند چرا چاپ کتاب در آغاز دهه ۱۸۶۰ و دگرگونی گسترده کار زایشگاه‌ها در پایان سده، دو رویداد جداگانه بودند.۵
زملوایس در ۱۸۶۵ در وین درگذشت. مجموعه نوشته‌های او درباره تب پس از زایمان، از گزارش‌های نخست تا کتاب، در فهرست حافظه جهان یونسکو ثبت شده است. در آن کتاب هنوز می‌توان به ردیف‌های سال ۱۸۴۸ برگشت و شمار بیماران را در کنار شمار مرگ‌ها دید. دفترهایی که برای حساب کار روزانه دو بخش به وجود آمده بودند، امکان مقایسه را به پزشکی دادند که هر روز نتیجه آن کار را در زایشگاه می‌دید. پی‌گیری تفاوت میان همان دو ستون، سرانجام به تغییری رسید که کارکنان باید پیش از رسیدن به بستر بیمار انجام می‌دادند.۱، ۲، ۳، ۸
منابع و اعتبار عکس‌ها
- ایگناتس زملوایس، گزیده ترجمه انگلیسی کتاب درباره تب پس از زایمان.
- کتابخانه جیمز لیند، اسناد و جدول‌های کتاب زملوایس.
- دانشگاه زملوایس، زندگی‌نامه و اسناد آرشیفی.
- کتابخانه مرکزی دانشگاه زملوایس، نسخه کتاب ۱۸۶۱.
- اروین لودن، بررسی تاریخی آمار مرگ در زایشگاه وین.
- پژوهش تاریخی درباره شکل‌گیری دیدگاه زملوایس.
- زندگی‌نامه زملوایس در دانشنامه زندگی‌نامه آلمان.
- یونسکو، مجموعه اسناد زملوایس در حافظه جهان.
- پرتره زملوایس در ۴۲ سالگی، بر پایه حکاکی ینو دوبی، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.
