عبدالستار ایدھی، مردی که از یک درمانگاه کوچک شبکه نجات ساخت

عبدالستار ایدھی حتی بعد از آن‌که بنیادش در شهرهای مختلف پاکستان آمبولانس داشت، خودش هم پشت فرمان می‌نشست. در بیانیه کاخ سفید پس از مرگ او به همین عادت اشاره شد: مردی که یک شبکه امدادی ساخته بود، هنوز بارها خودش با آمبولانس به دنبال بیمار یا زخمی می‌رفت. رانندگی از نخستین کارهایی بود که او در بنیاد به عهده گرفته بود. سال‌ها پیش، وقتی جمع‌آوری پول برای تهیه موتر به نتیجه رسید، پشت فرمان همان موتر نشست و بیماران را به شفاخانه رساند.

راه او به آمبولانس از بندر کراچی می‌گذشت، اما نخستین تجربه‌اش از مراقبت در خانه بود. ایدھی در بانتوا، در گجرات هند بریتانوی به دنیا آمد. در زندگی‌نامه بنیادش آمده است که مادرش بیمار شد و توان انجام بخشی از کارهای روزمره‌اش را از دست داد. ایدھی در مراقبت از او سهم گرفت. کمک به مادر کارهای کوچکی داشت که باید هر روز تکرار می‌شد: غذا دادن، رسیدگی به پاکیزگی و ماندن در کنار کسی که برای برخاستن و حرکت کردن به کمک احتیاج داشت. این بخش از زندگی او در روایت بنیاد پررنگ است، چون به سال‌هایی برمی‌گردد که ایدھی هنوز درمانگاه و آمبولانس نداشت.

یک درمانگاه کوچک در کراچی

در سال ۱۹۴۷ میلادی، هنگام تقسیم هند بریتانوی و شکل‌گیری پاکستان، خانواده ایدھی به پاکستان رفت. کراچی در آن سال‌ها مقصد شمار زیادی از مهاجران بود. برای خانواده‌ای که تازه به شهر رسیده بود، پیدا کردن سرپناه و درآمد در کنار نیازهای دیگری قرار می‌گرفت که نمی‌شد به آینده موکول کرد. بیماری هم منتظر نمی‌ماند تا زندگی مهاجران سر و سامان بگیرد.

ایدھی در آغاز دهه ۱۹۵۰ میلادی با یک درمانگاه کوچک در کراچی کارش را پیش برد. شرح جایزه رامون مگسی‌سی آغاز درمانگاه را کاری جمعی می‌داند و می‌گوید ایدھی چند سال بعد مسئولیت آن را بر عهده گرفت. این نکته در زندگی‌نامه مردی که بعدها همه بنیاد را به نام او شناختند، اهمیت دارد. از نخستین روزها، سر پا ماندن یک مرکز درمانی به همکاری کسانی بستگی داشت که پول، وقت یا مهارت‌شان را در اختیار آن می‌گذاشتند.

درمانگاه بخشی از نیاز را پاسخ می‌داد. کسی که می‌توانست تا آن‌جا بیاید، جایی برای مراجعه داشت. بیمارانی هم بودند که توان آمدن نداشتند. در یک حادثه، یا وقتی وضع بیمار ناگهان بدتر می‌شد، خانواده باید وسیله‌ای برای انتقال او پیدا می‌کرد. تهیه آمبولانس برای ایدھی راهی بود که فاصله میان بیمار و تخت شفاخانه را کمتر کند. بنیاد در زندگی‌نامه‌اش از جمع‌آوری کمک برای تهیه وسیله و از کار خود ایدھی به عنوان راننده یاد می‌کند.

برای کسی که پولی برای کمک می‌داد، نتیجه قابل دیدن بود. موتر به راه می‌افتاد، بیمار را می‌برد و دوباره برای مأموریت دیگری آماده می‌شد. با زیاد شدن درخواست‌ها، داشتن موتر دیگری هم لازم می‌شد و پس از آن نوبت به راننده، سوخت، تعمیر و جایی می‌رسید که تماس‌های مردم را بگیرد. یک درمانگاه کوچک آهسته آهسته وارد کاری شده بود که باید شب و روز ادامه می‌یافت.

بلقیس و کارهایی که بعد از رسیدن آمبولانس شروع می‌شد

بلقیس ایدھی برای کار پرستاری آموزش دیده بود و در مرکز ایدھی کار می‌کرد. پس از ازدواج آن‌ها، او مسئولیت بخش مهمی از خدمات زنان و کودکان را به عهده گرفت. سال‌ها بعد، وقتی جایزه مگسی‌سی در سال ۱۹۸۶ میلادی به پاس خدمات عمومی به آن‌ها داده شد، نام هر دو روی جایزه بود. شرح جایزه از کار بلقیس در مراقبت‌های مربوط به زایمان و رسیدگی به کودکانی یاد می‌کند که کسی برای نگهداری‌شان مراجعه نمی‌کرد.

آمبولانس می‌توانست مادر یا کودکی را به یک مرکز برساند. در خود مرکز، کار تازه‌ای شروع می‌شد. کودک به کسی نیاز داشت که شب مراقبش باشد، به او غذا بدهد و پیگیر وضعش بماند. زنی که از خانه بیرون شده بود، ممکن بود جایی برای برگشتن نداشته باشد. این بخش از کار بنیاد به تخت، خوراک و افراد آموزش‌دیده نیاز داشت. برای بعضی از کسانی که می‌آمدند، اقامت چند روز کافی نبود.

ایدھی در سخنرانی جایزه بالزان توضیح داد که بنیاد در مراکزی به نام «اپنا گهر»، به معنای خانه خودمان، از کسانی پذیرایی می‌کرد که جایی برای زندگی نداشتند. او از غذا، سرپناه و آموزش برای کودکان در این مراکز یاد کرد. فهرست او کمک می‌کند بفهمیم چرا داستان بنیاد را نمی‌شود فقط از روی شمار آمبولانس‌ها خواند. در گزارش مگسی‌سی، مرکز سهراب گوته در شمال کراچی و مرکز پرستاری در محله میته‌در دو نمونه از جاهایی‌اند که بیماران و افراد بی‌سرپناه را برای اقامت می‌پذیرفتند. میته‌در همان بخشی از کراچی بود که بلقیس در آن مدیریت مرکز پرستاری را به عهده داشت.

در سخنرانی سال ۱۹۸۶، عبدالستار از برنامه‌ای گفت که بلقیس برای زنانی به راه انداخته بود که فرصت کمی برای آموزش و پیدا کردن کار داشتند. زنان دوره پرستاری می‌دیدند و هنگام آموزش کمک‌هزینه می‌گرفتند. برای بخش مراقبت، این برنامه راهی برای آماده کردن نیروی تازه بود. برای زنی که می‌خواست درآمدی داشته باشد، شش ماه آموزش می‌توانست فاصله میان مراجعه برای کمک و پیدا کردن یک کار باشد.

پشت هر آمبولانس چه می‌گذشت؟

بنیاد ایدھی در سال ۱۹۷۴ میلادی به‌صورت رسمی ثبت شد. ثبت بنیاد گامی در مسیر کاری بود که از سال‌ها پیش در کراچی جریان داشت. ایدھی در شرح خدمات بنیاد برای بالزان از مراکز امداد، ارتباط بی‌سیم و انتقال هوایی در بعضی موارد یاد کرد. راه انداختن چنین شبکه‌ای به این معنا بود که تماس با یک مرکز باید به تصمیمی روشن برسد: کدام موتر نزدیک‌تر است، از کدام راه می‌تواند زودتر برسد و بیمار را به کدام شفاخانه باید برد.

دو سخنرانی ایدھی تصویری از گسترش شبکه می‌دهد. او در سال ۱۹۸۶ از حدود هشتاد آمبولانس فعال سخن گفت. در سال ۲۰۰۰، وقتی خدمات بنیاد را برای بالزان شرح می‌داد، از بیش از چهارصد آمبولانس و واحد امداد سیار نام برد. این‌ها ارقام همان دو دوره‌اند و دسته‌بندی‌شان نیز کاملا یکسان نیست. در کنار آن‌ها، گزارش مگسی‌سی از کمک‌های جنسی مانند لباس و خوراک یاد می‌کند. بخشی از کمک‌هایی که به مراکز می‌رسید، دوباره با موتر به مناطقی فرستاده می‌شد که سیلاب یا حادثه دیگری به مردم آسیب رسانده بود.

در فهرست گینس, نام بنیاد در بخش بزرگ‌ترین سازمان آمبولانس داوطلبانه آمده است. این عنوان به بزرگی شبکه‌ای اشاره دارد که از کمک‌های مردم و کار داوطلبان گسترش یافت. در هر شهر، کسانی باید موتر را برای حرکت آماده نگه می‌داشتند و کسانی باید تلفن را جواب می‌دادند. ایدھی در توضیح کار مراکز بر باز بودن آن‌ها در تمام ساعت‌ها تأکید کرد. خانواده‌ای که در نیمه‌شب کمک می‌خواست، به همین بخش از کار تکیه می‌کرد.

بنیاد کسانی را هم به خاک می‌سپرد که پیکرشان بی‌صاحب مانده بود. ایدھی در سخنرانی‌اش توضیح داد که مراسم دفن با توجه به آیین شناخته‌شده فرد انجام می‌شد. برای نزدیکان فردی که ناپدید شده بود نیز بخشی برای پیگیری گم‌شدگان وجود داشت. در این‌جا وظیفه امدادگران گاهی به رساندن خبری به یک خانواده ختم می‌شد، حتی وقتی دیگر فرصتی برای نجات جان کسی نبود.

مردی که نامش روی موترها ماند

ایدھی در سال ۲۰۰۰ میلادی جایزه بالزان را برای خدمات انسانی گرفت. تا آن وقت، چند دهه از روزهای درمانگاه کراچی گذشته بود. بنیاد در زندگی‌نامه او به شیوه ساده زندگی‌اش و این‌که برای کارش از بنیاد معاش نمی‌گرفت اشاره می‌کند. در کنار این تصویر از بنیان‌گذار، اسناد جایزه‌ها نام و نقش کسانی را هم ثبت کرده‌اند که شبکه را می‌گرداندند: بلقیس، پرستاران، رانندگان، مسئولان مراکز و داوطلبان. این گروه از کسانی مراقبت می‌کردند که حتی نام ایدھی را از نزدیک نشنیده بودند، اما نشان بنیاد را روی موتر می‌شناختند.

ایدھی در ۱۸ سرطان ۱۳۹۵ در کراچی درگذشت. روز بعد هزاران نفر برای مراسم رسمی جنازه در ورزشگاه ملی کراچی گرد آمدند. رویترز گزارش داد که پس از مراسم، پیکرش در ایدھی ویلج به خاک سپرده شد. در همان شهر که کارش را در مقیاس یک درمانگاه شروع کرده بود، اکنون تشییع جنازه‌اش به ورزشگاهی بزرگ رسیده بود.

حدود یک ماه بعد، غلام مرتضی زهری در کویته از یکی از موترهای بنیاد عکس گرفت. موتر در برابر شفاخانه ایستاده و نام «ایدھی» روی بدنه آن پیدا است. در این عکس، راننده دیگری آمبولانس را به محل مأموریت رسانده است و مردم در کنار موتر ایستاده‌اند. میان روزهای درمانگاه کوچک کراچی و آن لحظه در کویته، بخش بزرگی از زندگی ایدھی گذشته بود. بنیاد بعد از او همچنان باید کاری را انجام می‌داد که روزی از پشت فرمان همان یک موتر آغاز شده بود: وقتی کسی کمک خواست، وسیله‌ای آماده باشد که به راه بیفتد.

منابع و اعتبار عکس‌ها

• زندگی‌نامه عبدالستار ایدھی، بنیاد ایدھی.
• سند و سخنرانی جایزه رامون مگسی‌سی برای عبدالستار و بلقیس ایدھی، ۱۹۸۶.
• زندگی‌نامه ایدھی در بنیاد بالزان و شرح خدمات بنیاد به قلم ایدھی.
• مدخل شبکه آمبولانس داوطلبانه در گینس.
• بیانیه بایگانی کاخ سفید پس از درگذشت ایدھی و گزارش رویترز از مراسم جنازه.
• عکس شاخص: عبدالستار ایدھی، عکس Hussain، CC BY-SA 3.0.