چرا نیروهای روس حرم امام رضا را به توپ بستند؟
بخش‌های این نوشته
در فروردین ۱۲۹۱، نیروهای روس در مشهد حرم امام رضا را هدف آتش توپخانه قرار دادند. این حمله در پی آشوبی رخ داد که با کشمکش میان مشروطه‌خواهان، هواداران محمدعلی‌شاه برکنارشده و حضور نظامی روسیه پیوند داشت. آسیب به زیارتگاه و کشته‌شدن مردم، مسئله را از یک درگیری شهری به بحرانی با بازتاب مذهبی و سیاسی در بیرون از ایران تبدیل کرد.[۱][۴]
حرم چگونه به مرکز کشمکش تبدیل شد؟
یوسف متولی حقیقی در مدخل تاریخ خراسان در ایرانیکا، یوسف‌خان هراتی، محمد قوش‌آبادی و طالب‌الحق یزدی را از چهره‌های مخالف مشروطه در مشهد معرفی می‌کند. بنا بر این پژوهش، آنان با پشتیبانی روس‌ها در ایجاد آشوب و تلاش برای بازگشت محمدعلی‌شاه نقش داشتند. صحن‌های حرم و مسجد گوهرشاد به مرکز فعالیت آن‌ها تبدیل شده بود.[۱]
پس از ناکامی تلاش برای بازگرداندن شاه برکنارشده، رابطه روس‌ها با این نیروها تغییر کرد. متولی حقیقی می‌نویسد که روس‌ها حمایت از یوسف‌خان و افرادش را کنار گذاشتند و خواستار بیرون‌کردن آنان از مجموعه حرم شدند. بنابراین طرف‌هایی که پیش‌تر هم‌سو بودند، در مرحله بعد روبه‌روی هم قرار گرفتند.[۱]
از مذاکره و اخطار تا آتش توپخانه
رودی متی در پژوهش مفصل خود، از میانجی‌گری مقام‌های محلی و علما، درخواست تسلیم سلاح و چند مرحله اخطار یاد می‌کند. در این روایت، کوشش برای پایان‌دادن به تحصن مسلحانه به نتیجه نرسید و فرماندهی روس به حمله روی آورد. توپخانه و مسلسل‌ها مجموعه را هدف گرفتند و پس از گلوله‌باران، نیروها وارد صحن شدند.[۲]
متی، مدت گلوله‌باران را حدود دو ساعت گزارش می‌کند. او از آسیب به گنبد طلایی و گنبد کاشی‌کاری‌شده، فرار شماری از افراد مسلح و گرفتارشدن زائران در میان خشونت می‌نویسد. این تفکیک مهم است، زیرا تمام کسانی که در مجموعه حضور داشتند عضو گروه‌های مسلح نبودند.[۲]
درباره روز دقیق حمله نیز اختلافی یک‌روزه میان مدخل ایرانیکا و بررسی متی دیده می‌شود. هر دو آن را در آغاز بهار ۱۲۹۱ قرار می‌دهند. در این مقاله، برای پرهیز از قطعی جلوه‌دادن تاریخ مورد اختلاف، از فروردین ۱۲۹۱ استفاده شده است.[۱][۲]
گزارش نخست بریتانیا چه می‌گفت؟
در اواخر فروردین همان سال، فیلیپ مورل در مجلس عوام بریتانیا درباره کشته‌شدن زائران، تخریب بنا و ورود اسب‌های نظامیان به صحن پرسید. فرانسیس اکلند در پاسخ گفت گزارش‌های تلگرافی دریافتی با هم توافق ندارند و روشن‌کردن جزئیات دشوار است. او رقم ۳۹ کشته و ۲۶ زخمی را مطرح کرد، اما سهم زائران و افراد مسلح در این شمار را نامعلوم دانست.[۳]
اکلند برخورد گلوله به مسجد و گنبد را تأیید کرد، ولی گفت اطلاعاتی مبنی بر نابودی آن‌ها ندارد. او همچنین ضرورت بیرون‌کردن پناه‌گرفتگان مسلح و تیراندازی آنان به نیروهای روس را به‌عنوان توضیح گزارش‌شده برای حمله بیان کرد. این پاسخ، روایت دریافتی دولت بریتانیا را ثبت می‌کند و نباید با یک تحقیق مستقل درباره همه مراحل عملیات یکسان گرفته شود.[۳]
چرا یک رقم قطعی برای تلفات نمی‌توان نوشت؟
متولی حقیقی، دامنه برآوردهای کشته‌شدگان را از حدود چهل تا هشتصد نفر ذکر می‌کند. پاسخ مجلس عوام عدد پایین‌تری در همین حدود داشت، اما خود پاسخ‌دهنده نیز از ناسازگاری گزارش‌ها سخن می‌گفت. اختلاف موجود اجازه نمی‌دهد بالاترین یا پایین‌ترین رقم بدون توضیح، شمار نهایی قربانیان معرفی شود.[۱][۳]
بازتاب حمله چرا به هند رسید؟
منصور بنکداریان در پژوهش روابط ایران و هند، حمله به حرم را عاملی در تشدید خشم مسلمانان هند می‌داند. اداره هند به ادوارد گری، وزیر خارجه بریتانیا، توصیه کرد موضع لندن را علناً از اقدام روسیه جدا کند. نگرانی درباره استقلال ایران نیز در نشست‌ها و اعتراض‌های هندی مطرح می‌شد.[۴]
بنکداریان توضیح می‌دهد که وزارت خارجه بریتانیا برای آرام‌کردن این نگرانی‌ها اقدام کرد. در ماه‌های بعد، گری هنگام گفت‌وگو با وزیر خارجه روسیه، از افکار عمومی مسلمانان و مخالفت‌های بریتانیایی برای درخواست خویشتن‌داری بیشتر روسیه در ایران سخن گفت. بنابراین محاسبات لندن، علاوه بر رابطه با روسیه، به پیامدهای سیاست ایران در هند هم وابسته بود.[۴]
خاطره توپ‌باران چگونه باقی ماند؟
متی به واکنش‌های ادبی، از جمله شعرهای ملک‌الشعرا بهار درباره مصیبت حرم و توپ روس، اشاره می‌کند. در این بازتاب‌ها، خسارت به ساختمان با احساس نقض حرمت پناهگاه و حضور نیروی خارجی درهم آمیخته بود. این وجه نمادین، به ماندگاری رویداد در حافظه محلی و سیاسی کمک کرد.[۲]
عکس همراه مقاله، نمایی تاریخی از گنبد در مجموعه حرم است که در ویکی‌انبار در دسته تصاویر همین دوره ثبت شده است. عکاس آن مشخص نیست. تصویر برای دیدن بنا به کار رفته و مبنای تعیین شمار کشته‌شدگان یا بازسازی ترتیب شلیک‌ها نیست.[۵]
برای شناخت زمینه دخالت روسیه، پژوهش اولتیماتوم روسیه و بسته‌شدن مجلس دوم را می‌توان خواند. مقاله جایگاه ایران در مسیر تلگراف هند و اروپا نیز بخشی از اهمیت ارتباطی و راهبردی ایران برای حکومت هند بریتانیا را توضیح می‌دهد.
منابع و پانویس‌ها
- یوسف متولی حقیقی، «Khorasan xi. History in the Qajar and Pahlavi Periods»، دانشنامه ایرانیکا، جلد شانزدهم، صص ۶۵۷ تا ۶۶۶، بخش پایان دوره قاجار. متن پژوهش.
- رودی متی، «Infidel Aggression: The Russian Assault on the Holy Shrine of Imam Reza, Mashhad, 1912»، در کتاب «Russians in Iran: Diplomacy and Power in the Qajar Era and Beyond»، به کوشش رودی متی و النا آندریوا، انتشارات آی. بی. توریس، صص ۱۳۶ تا ۱۷۲. نسخه پژوهش.
- مجلس عوام بریتانیا، «Meshed (Bombardment by Russian Troops)»، پرسش فیلیپ مورل و پاسخ فرانسیس اکلند، اواخر فروردین ۱۲۹۱، گزارش رسمی هانسارد. متن مذاکرات.
- منصور بنکداریان، «India ix. Political and Cultural Relations: Qajar Period, Early 20th Century»، دانشنامه ایرانیکا، جلد سیزدهم، صص ۳۴ تا ۴۴، نشر ۱۳۸۳. متن پژوهش.
- عکس تاریخی مجموعه حرم امام رضا، عکاس نامشخص، پرونده «ImamReza01.jpg» در ویکی‌انبار، وضعیت مالکیت عمومی در ایران، منبع اولیه ثبت‌شده شیعه‌نیوز. مشخصات عکس. تصویر از نسخه نمایشی فایل اصلی بازتولید شده است.
