چرا اولتیماتوم روسیه به بسته‌شدن مجلس دوم ایران انجامید؟
بخش‌های این نوشته
بحران مورگان شوستر در سال ۱۲۹۰ به یکی از سخت‌ترین آزمون‌های مجلس دوم مشروطه تبدیل شد. خزانه‌دار امریکایی ایران برای اصلاح امور مالی استخدام شده بود، اما تلاش او برای اجرای تصمیم‌های خزانه با منافع روسیه و بریتانیا برخورد کرد. در آذر همان سال، روسیه برکناری او را خواست و کمتر از یک ماه بعد، مجلس بسته شد.
برای فهم این واقعه باید سه موضوع را کنار هم دید: کوشش دولت مشروطه برای اداره درآمدهای خود، محدودیت‌هایی که قدرت‌های خارجی بر تصمیم‌های ایران تحمیل می‌کردند و اختلاف میان دولت و نمایندگان مجلس بر سر پاسخ به تهدید نظامی. نامه‌های دیپلماتیک همان روزها نیز نشان می‌دهد که تابعیت امریکایی شوستر به معنای حمایت سیاسی واشنگتن از برنامه او نبود.
چرا یک خزانه‌دار خارجی به ایران آمد؟
دولت مشروطه با مشکلات مالی جدی روبه‌رو بود. شوستر و گروه مشاوران امریکایی در بهار ۱۲۹۰ به تهران رسیدند تا به سامان دادن امور مالی کمک کنند. منصور بنکداریان در دانشنامه ایرانیکا توضیح می‌دهد که شوستر از آغاز با ژوزف مرنار، مسئول بلژیکی گمرکات، اختلاف پیدا کرد. حمایت سفارت روسیه از مرنار به این اختلاف اداری ابعاد سیاسی داد.
محل نزاع به‌تدریج گسترش یافت. تصمیم شوستر برای استفاده از افسران بریتانیایی در تشکیلات مالی و ژاندارمری خزانه با مخالفت روسیه مواجه شد. مقام‌های روس می‌گفتند فعالیت یک تبعه بریتانیا در منطقه نفوذ روسیه با تفاهم دو قدرت سازگار نیست. دولت ایران، با این حال، طرف توافقی نبود که روسیه و بریتانیا درباره مناطق نفوذ بسته بودند.
زمینه این برخورد را می‌توان در مطلب توافق روسیه و بریتانیا درباره مناطق نفوذ در ایران دنبال کرد. مسئله عملی این بود که دولت ایران تا چه اندازه می‌توانست در قلمرو خود کارمند بگمارد و وصول درآمد را سازمان دهد.
اختلاف بر سر املاک شعاع‌السلطنه
یکی از برخوردهای تعیین‌کننده هنگام اقدام ژاندارم‌های خزانه برای توقیف املاک شعاع‌السلطنه، برادر محمدعلی‌شاه، رخ داد. قزاق‌های کنسولگری روسیه در برابر این اقدام ایستادند. اختلاف بر سر یک ملک، به مطالبه پوزش رسمی و سپس تهدیدهای تازه روسیه انجامید.
بنکداریان نشان می‌دهد که بحران از یک اولتیماتوم واحد تشکیل نشده بود. پیش از مطالبه نهایی برای اخراج شوستر نیز روسیه خواست‌هایی مطرح کرده بود. پذیرش خواست‌های قبلی، فشار را پایان نداد. بریتانیا هم در مراحل بعدی همراهی بیشتری با سیاست روسیه نشان داد.
اولتیماتوم آذر چه می‌خواست؟
در ۸ آذر ۱۲۹۰، روسیه اولتیماتوم تازه‌ای با مهلت ۴۸ ساعت به ایران داد. بر اساس شرح ونسا مارتین در ایرانیکا، خواست‌ها سه بخش اصلی داشت: برکناری شوستر، تعهد ایران به استخدام نکردن مشاور خارجی بدون رضایت روسیه و بریتانیا و پرداخت هزینه حضور نیروهای روس.
به همین دلیل، موضوع برای مخالفان اولتیماتوم از سرنوشت یک کارشناس فراتر می‌رفت. پذیرش شرط مربوط به استخدام مشاوران، اختیار آینده دولت ایران را نیز محدود می‌کرد. مجلس در برابر این خواست‌ها ایستاد، در حالی که تهدید نظامی روسیه ادامه داشت.
شوستر از امریکا چه خواست؟
در تلگرامی که وزیرمختار امریکا در تهران به واشنگتن فرستاد، درخواست شخصی شوستر نیز درج شده است. او توضیح داد که روسیه روز قبل برکناری‌اش را خواسته و همکاران امریکایی دیگری نیز با قراردادهای مشابه در ایران کار می‌کنند یا در راه‌اند.
شوستر در این پیام، عملکرد خود را وفادارانه و مورد رضایت مجلس، دولت و مردم توصیف کرد. این عبارت، دفاع او از کارنامه خودش است و نباید آن را ارزیابی بی‌طرفانه همه نیروهای سیاسی ایران دانست. بخش دیگر پیام روشن‌تر و مشخص‌تر است: او پرسید شهروندان امریکایی که با یک دولت دوست قرارداد بسته‌اند، در چنین وضعی از چه حمایتی برخوردار می‌شوند.
او درخواستش را با جایگاه شهروند امریکایی مطرح کرد. این نحوه طرح پرسش نشان می‌دهد که در کنار مسئله استقلال ایران، امنیت اشخاص و تعهدات ناشی از قراردادهای استخدامی نیز به موضوع مکاتبات دیپلماتیک تبدیل شده بود.
پاسخ واشنگتن چه بود؟
وزارت خارجه امریکا پیش‌تر به نمایندگی ایران در واشنگتن گفته بود که شوستر، با وجود تابعیت امریکایی، به استخدام دولت ایران درآمده است. از نظر واشنگتن، دشواری‌های پیش‌آمده پرسش‌هایی سیاسی بود که تصمیم‌گیری درباره آن به دولت ایران تعلق داشت. وزارت خارجه ارائه پیشنهاد را مناسب نمی‌دانست.
پاسخ بعدی فیلاندر ناکس، وزیر خارجه امریکا، همین موضع را تکرار کرد. او دستور داد دولت ایران بداند که واشنگتن قصد مداخله یا توصیه درباره تصمیم‌های سیاسی این بحران را ندارد. در همان تلگرام، بر لزوم تأمین امنیت و سلامت شوستر و همکارانش تأکید شد.
ناکس همچنین از نمایندگی امریکا خواست در گفت‌وگو با همتایان روس و بریتانیایی، حمایت از امنیت این اشخاص را پیگیری کند و حقوق برخاسته از قراردادهایشان را محفوظ بدارد. بنابراین، در متن سند می‌توان مرز روشنی دید: پیگیری امنیت و حقوق شهروندان امریکایی پذیرفته شده بود، اما تضمینی برای ادامه مأموریت مالی آنان در برابر مخالفت روسیه ارائه نشد.
چگونه مجلس دوم بسته شد؟
در ۳ دی ۱۲۹۰، دولت با پشتیبانی نایب‌السلطنه، ناصرالملک، مجلس را بست. منصوره اتحادیه در بررسی پیامدهای مشروطه یادآوری می‌کند که دوره قانونی مجلس پایان یافته بود و نمایندگان به تمدید آن رأی داده بودند. بحران خارجی در چنین وضعی به فرصتی برای کنار زدن مجلس تبدیل شد.
پیامد تعطیلی، به یک جلسه یا یک تصمیم محدود نماند. حکومت نظامی اعلام شد، گروهی از رهبران ملی‌گرا تبعید شدند و آزادی مطبوعات محدود شد. نزدیک به سه سال گذشت تا مجلس دوباره تشکیل شود.
گزارش وزیرمختار امریکا، چند روز پس از بسته‌شدن مجلس، پایان کار شوستر را ثبت می‌کند. دولت ایران کتبی به او اطلاع داده بود که در نتیجه پذیرش اولتیماتوم ناچار به پایان دادن به خدمت او شده است. شوستر پذیرفت امور را به جانشین تعیین‌شده تحویل دهد. همان گزارش تصریح می‌کند که زمان خروجش از تهران هنوز قطعی نشده بود. پس تاریخ برکناری و تاریخ ترک ایران را نباید یکی گرفت.
این پرونده نشان می‌دهد چرا اصلاح مالی در ایران مشروطه به مسئله حاکمیت سیاسی گره خورده بود. تعیین مسئول خزانه، وصول درآمد و اجرای تصمیم‌های دولت، در عمل با نفوذ خارجی و کشمکش درون ساختار قدرت برخورد می‌کرد. برای دنبال کردن سابقه این پیوند، مطلب بانک شاهنشاهی و دشواری پذیرش اسکناس در ایران نیز زمینه اقتصادی مفیدی فراهم می‌کند.
منابع و اسناد
- ونسا مارتین، «انقلاب مشروطه، رویدادها»، دانشنامه ایرانیکا، جلد ششم، صفحات ۱۷۶ تا ۱۸۷، انتشار ۱۳۷۱، به‌روزرسانی ۱۳۹۲.
- منصور بنکداریان، «بریتانیا، نفوذ بریتانیا در ایران»، دانشنامه ایرانیکا، جلد یازدهم، صفحات ۲۱۸ تا ۲۳۱، انتشار ۱۳۸۱، به‌روزرسانی ۱۳۹۱.
- منصوره اتحادیه، «انقلاب مشروطه، پیامدها»، دانشنامه ایرانیکا، جلد ششم، صفحات ۱۹۳ تا ۱۹۹، انتشار ۱۳۷۱، به‌روزرسانی ۱۳۹۲.
- دفتر تاریخ‌نگاری وزارت خارجه امریکا، مجموعه روابط خارجی امریکا، اسناد مربوط به سال ۱۲۹۰: پاسخ وزارت خارجه به نمایندگی ایران، سند ۹۹۱، درخواست شوستر، سند ۹۹۲، دستور ناکس درباره حمایت از شهروندان امریکایی، سند ۹۹۳ و گزارش پایان خدمت شوستر، سند ۹۹۶.
- مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، شرح اولتیماتوم روسیه، برای تاریخ‌های خورشیدی اولتیماتوم و مخالفت مجلس.
تصویر شاخص: مورگان شوستر در دفتر کاخ اتابک تهران، عکاس نامعلوم، برگرفته از کتاب «اختناق ایران». منبع تصویر و وضعیت مالکیت عمومی.
