زمینههای سیاسی و نظامی پیش از معاهده گندمک
در اواخر قرن نوزدهم، منطقه افغانستان به عنوان یک نقطه حساس در رقابتهای امپراتوریهای بریتانیا و روسیه قرار داشت. این دوره که به «بازی بزرگ» معروف است، شاهد تلاشهای گسترده برای تسلط بر آسیای میانه بود. بریتانیا که کنترل هند را در دست داشت، نگران نفوذ روزافزون روسیه به سمت جنوب و نزدیک شدن به مرزهای هند بود. در این میان، افغانستان به عنوان یک کشور حائل و منطقهای استراتژیک اهمیت فراوانی یافت. در این شرایط، بریتانیا به دنبال ایجاد ترتیباتی بود که بتواند نفوذ روسیه را محدود کند و امنیت مرزهای شمالی هند را تضمین نماید.
از سوی دیگر، روسیه نیز در تلاش بود تا مرزهای خود را تثبیت کرده و نفوذ خود را در آسیای مرکزی گسترش دهد. این رقابتها باعث شد که دو قدرت بزرگ به دنبال توافقی برای جلوگیری از درگیری مستقیم و تثبیت مرزهای منطقهای باشند. افغانستان، که در آن زمان تحت نفوذ بریتانیا بود ولی استقلال نسبی داشت، به عنوان کانون این بازیهای ژئوپولیتیکی مطرح شد. معاهده گندمک در سال ۱۸۷۳ در چنین شرایطی شکل گرفت تا چارچوبی برای روابط میان روسیه و افغانستان تعیین شود.
اهداف و پیامدهای معاهده گندمک
امضای معاهده گندمک از سوی روسیه و افغانستان، پاسخی به فشارهای ناشی از رقابتهای منطقهای بود. روسها با این معاهده قصد داشتند نفوذ خود را در افغانستان تثبیت کنند و از طرفی با تضمین عدم مداخله افغانستان در سیاستهای بریتانیا، به نوعی خط مرزی مشخصی را تعریف کنند. برای افغانستان، این معاهده فرصتی بود تا از حمایت روسیه بهرهمند شود و در مقابل نفوذ بیحد و حصر بریتانیا مقاومت کند، هرچند که این حمایت به معنای وابستگی بیشتر نیز بود.
از منظر بریتانیا، معاهده گندمک هشدار مهمی به حساب میآمد، زیرا نشان میداد که روسیه در پی ایجاد روابط مستقیم با کابل است و این میتوانست توازن قدرت را در منطقه به هم بزند. به همین دلیل، بریتانیا در پی تحکیم نفوذ خود بر افغانستان برآمد و در نهایت معاهدههایی مثل معاهده دوستی ۱۸۷۸ را به امضا رساند که نفوذ بریتانیا را در افغانستان افزایش میداد. در نهایت، معاهده گندمک بازتابی از رقابتهای امپراتوریها بود. همچنین نقطه عطفی در شکلگیری سیاستهای مرزی و امنیتی در آسیای مرکزی به شمار میآید.
این معاهده همچنین نشاندهنده پیچیدگیهای روابط بینالمللی در دورهای بود که کشورهای کوچکتر مجبور بودند میان قدرتهای بزرگ تعادلی برقرار کنند تا بتوانند حیات سیاسی خود را حفظ نمایند. معاهده گندمک، با تمام محدودیتها و تأثیراتش، بخشی از تاریخ پرتنش افغانستان و منطقه بود که تا امروز آثار آن در روابط سیاسی و مرزی باقی مانده است.
