اسماعیل کاداره، نویسنده‌ای که در پاریس درخواست پناهندگی کرد
بخش‌های این نوشته
در ۲۵ اکتوبر ۱۹۹۰، خبر درخواست پناهندگی اسماعیل کاداره در پاریس اعلام شد. سخنگوی وزارت خارجه فرانسه به خبرنگاران گفت نویسنده آلبانیایی درخواست پناهندگی سیاسی داده است. کاداره با همسر و دو دخترش در فرانسه بود و ناشر فرانسوی‌اش سال‌ها بود کتاب‌های او را منتشر می‌کرد. در گفت‌وگویی که همان هفته در روزنامه آلمانی «تاتس» چاپ شد، از او پرسیدند چرا اکنون می‌رود، زمانی که حکومت آلبانیا از اصلاحات حرف می‌زد. در پاسخ گفت حد و مرزهایی که سال‌ها قطعی به نظر می‌رسیدند، حالا در جاهای دیگر قابل عبور شده‌اند. در آلبانیا چنین امکانی نمی‌دید.۱، ۲، ۳
در فرانسه، درخواست یک نویسنده برای ماندن خبر روز بود. در آلبانیا، خوانندگان او نامش را از کتاب‌هایی می‌شناختند که در همان کشور چاپ شده بودند. بخشی از آن آثار از راه ترجمه به پاریس رسیده بود. در هفته درخواست پناهندگی، کاداره درباره دشواری‌های نشر همان کتاب‌ها نیز حرف زد. از گفت‌وگو با مسئولان نشر درباره حذف یک عبارت یاد کرد و از زمانی گفت که مقام‌های حزبی پس از نشر رمانی علیه او در مطبوعات مطلب منتشر کردند. بخشی از مسیر او به فرانسه را می‌توان از راه همین نوشته‌ها دنبال کرد، از رمانی که در تیرانا چاپ شد تا کتابی که پس از درخواست پناهندگی در پاریس نوشت.۱، ۳، ۴
خانه‌ای در جیروکاستر و نخستین رمان
کاداره در ۱۹۳۶ در جیروکاستر، شهری در جنوب آلبانیا، به دنیا آمد. در تیرانا ادبیات خواند و برای ادامه تحصیل به انستیتوت گورکی در مسکو رفت. در معرفی ناشر فرانسوی او آمده است که نخستین رمانش از داستان کوتاهی شکل گرفت که چند بار روی آن کار کرد. آن رمان «جنرال ارتش مرده» بود. کاداره در گفت‌وگوی اکتوبر ۱۹۹۰ از چاپ نخست آن در ۱۹۶۳ یاد کرد. در داستان، یک جنرال ایتالیایی برای پیدا کردن بقایای سربازان کشورش که در جنگ جهانی دوم کشته شده بودند، به آلبانیا می‌رود. سفر شخصیت داستان از میان جاهایی می‌گذرد که جنگ هنوز در زندگی مردم آن‌ها حضور دارد.۱، ۳، ۵
کاداره به خبرنگار گفت از همان رمان اول، شماری از منتقدان داخلی با نگاه او به سربازان ایتالیایی مخالف بودند. به گفته او، اعتراض‌شان این بود که داستان برای کسانی که در جنگ دشمن آلبانیا به شمار می‌آمدند، جایی برای همدردی باز می‌کرد. در ۱۹۷۰، ترجمه فرانسوی کتاب در نشر فایار به دست خوانندگان رسید. وزارت فرهنگ فرانسه بعدتر ثبت کرد که انتشار آن کتاب در فرانسه به شناخته شدن کاداره در بیرون از آلبانیا کمک کرد. رابطه او با ناشر فرانسوی، حدود دو دهه پیش از درخواست پناهندگی‌اش آغاز شده بود.۱، ۳، ۵
کاداره در «وقایع‌نامه سنگی» سراغ شهری رفت که خودش در آن بزرگ شده بود. در این رمان، چشم‌انداز یک کودک به خواننده نشان می‌دهد ورود و خروج نیروهای جنگ چگونه بر زندگی مردم و زبان روزانه شهر اثر می‌گذارد. جیروکاستر با خانه‌های سنگی‌اش در روایت به بخشی از زندگی شخصیت‌ها بدل می‌شود. سال‌ها بعد، خانه خانوادگی نویسنده در همین شهر به موزه تبدیل شد. عکس آن خانه نشانی از شهری است که کاداره هم پیش از ترک آلبانیا درباره آن نوشت و هم پس از شناخته شدن کتاب‌هایش در بیرون از کشور، در گفت‌وگوها از آن یاد کرد.۳، ۶، ۷
اختلاف با ناشر بر سر یک عبارت
در مصاحبه ۱۹۹۰، وقتی خبرنگار پرسید سانسور در آلبانیا چگونه عمل می‌کرد، کاداره از بررسی متن در خود دستگاه نشر گفت. به روایت او، گاهی نویسنده را می‌خواستند و می‌گفتند بخشی باید حذف شود. نویسنده و مسئول نشر درباره آن بحث می‌کردند. گاهی او می‌توانست نزدیک به زمان چاپ عبارت را دوباره به متن برگرداند. این امکان همیشه وجود نداشت. در همان گفت‌وگو توضیح داد که برای یک نویسنده، کاهش دعوت‌نامه‌های سفر یا متوقف شدن ترجمه کتاب هم از راه‌هایی بود که می‌توانست بر کارش اثر بگذارد.۱، ۸
کاداره برای توضیح اثر چنین فشاری، از «زمستان بزرگ» هم یاد کرد. رمان به دوره‌ای می‌پردازد که رابطه حکومت آلبانیا با اتحاد شوروی از هم گسست. نویسنده گفت پس از آن، کمیته‌های حزبی کارزاری را در مطبوعات به راه انداختند که سه ماه ادامه داشت. در این مورد، کتاب به دست خوانندگان رسیده بود و واکنش پس از نشر آغاز شد. در بحث دیگری از همان مصاحبه، کاداره گفت گاهی درک می‌کرد که بهتر است برای مدتی اثری به چاپ نسپارد. برای کسی که داستان‌هایش را در یک نظام دولتی نشر می‌کرد، زمان انتشار هم می‌توانست به بخشی از تصمیم نویسندگی تبدیل شود.۱، ۳
«کاخ رویاها» نمونه‌ای از آثاری بود که مقام‌ها با آن مخالفت کردند. در رمان، دستگاهی دولتی خواب‌های مردم را جمع و دسته‌بندی می‌کند تا نشانه‌های خطر برای حکومت را در آن‌ها بیابد. کارمند جوانی وارد آن دستگاه می‌شود و با قواعدش از نزدیک آشنا می‌شود. داستان در فضایی برگرفته از امپراتوری عثمانی می‌گذرد. ناشر انگلیسی کتاب ثبت کرده که پس از انتشار در آلبانیا در ۱۹۸۱، اثر ممنوع شد. بنیاد بوکر نیز این کتاب و «هیولا» را از آثاری می‌داند که کاداره را با مقام‌های کشور درگیر کرد.۸، ۹
در ۲۰۰۱، کاداره در تیرانا در مصاحبه با رادیو اروپای آزاد به همان سال‌ها برگشت. گفت بخش بزرگی از آنچه در غرب برایش اعتبار آورده، آثاری بود که در دوره حکومت کمونیستی در آلبانیا نوشته بود. او از آزادی درونی حرف زد، از این‌که در زمان نوشتن به آثار نویسندگانی چون دانته و کافکا فکر می‌کرد و می‌کوشید داوری حکومت تنها معیار کارش نباشد. گزارش همان مصاحبه توضیح می‌دهد که در آن دوره نشر و ترجمه آثار در اختیار نهادهای دولتی بود. سرنوشت هر کتاب می‌توانست با کتاب بعدی فرق کند.۱، ۱۰
ماندن در پاریس
در اکتوبر ۱۹۹۰، اعلام درخواست پناهندگی کاداره هم‌زمان شد با بحث اصلاحات در آلبانیا. خبرنگار روزنامه «لس‌آنجلس تایمز» از تیرانا گزارش داد که خبر برای مقام‌ها و بخشی از کسانی که از آن آگاه شده بودند، غیرمنتظره بود. کاداره در گفت‌وگوی همان هفته گفت: «من نویسنده‌ام و همیشه نویسنده خواهم ماند.» این پاسخ پس از پرسشی درباره زمان خروجش آمده بود. او در مصاحبه‌های بعدی نیز تصمیمش را به این پیوند داد که در آلبانیا فرصتی برای مخالفت علنی با حکومت نمی‌دید.۱، ۲، ۱۱
در فبروری ۱۹۹۱، فایار کتاب «بهار آلبانیا» را به فرانسوی منتشر کرد. ترجمه از متن آلبانیایی به دست میشل مته انجام شده بود. در این کتاب، کاداره به ماه‌های پیش از ترک آلبانیا و به مکاتبات و بحث‌های آن دوره برگشت. در فهرست کتابخانه‌ها، اثر با عنوان فرعی «گاه‌شمار، نامه‌ها و تأملات» ثبت شده است. نوشتن درباره آنچه پیش از درخواست پناهندگی اتفاق افتاده بود، یکی از کارهایی شد که در ماه‌های نخست زندگی در فرانسه به دست خوانندگان رسید.۴، ۱۲
در بخشی از «بهار آلبانیا» که ناشر در معرفی کتاب آورده است، کاداره درباره برخورد میان ادبیات و حکومت دیکتاتوری می‌نویسد. در برداشت او، فشاری که نویسنده تحمل می‌کند ممکن است همان لحظه آشکار باشد، اما اثر نوشته بر حکومت دیرتر دیده می‌شود. این بخش از کتاب به همان پرسش‌هایی برمی‌گردد که در گفت‌وگوی اکتوبر درباره حذف عبارت‌ها و امکان انتشار مطرح شده بود. چند ماه پیش، او تجربه‌اش را در قالب پاسخ به خبرنگار توضیح می‌داد. این بار شرح رویدادهای آلبانیا را در کنار نامه‌ها و دیدگاه خودش درباره کار نویسنده در یک کتاب گذاشته بود.۱، ۴، ۱۲
رابطه نویسنده با خوانندگان بیرون از آلبانیا از چند زبان می‌گذشت. دیوید بلوس، مترجم انگلیسی بخشی از آثار کاداره، سال‌ها بعد نوشت که شماری از کتاب‌ها را از روی نسخه فرانسوی به انگلیسی برگردانده است. از جمله آثاری که در این مسیر ترجمه کرد «هرم» و «محاصره» بودند. او ترجمه پیشین «وقایع‌نامه سنگی» را هم بازبینی کرد. برای خواننده انگلیسی‌زبان، برخی از رمان‌ها به این ترتیب از متن آلبانیایی به فرانسوی و سپس به انگلیسی رسیده بودند. دسترسی به این آثار پیش از آن‌که کاداره در پاریس بماند آغاز شده بود و در سال‌های بعد ادامه یافت.۳، ۱۳
بلوس در یکی از خاطراتش، کاداره را در پاریس با دفترچه‌ای به یاد می‌آورد که معمولاً همراه داشت. به نوشته او، گاهی نویسنده در دیدارشان می‌گفت دیگر چیزی برای نوشتن ندارد. مترجم هنگام رفتن می‌دید او دوباره به دفترچه‌اش برگشته و سرگرم نوشتن است. بلوس همچنین از دیدارهایی یاد می‌کند که کاداره در آن‌ها مسابقه فوتبال را از راه شبکه‌ای از تیرانا تماشا می‌کرد. این جزئیات از سال‌های زندگی در فرانسه می‌آیند، زمانی که کار ترجمه و نشر کتاب‌ها ادامه داشت و نویسنده همچنان بخشی از روزش را با خبرها و برنامه‌های آلبانیا می‌گذراند.۱۳
بازگشت به تیرانا و جایزه برای مجموعه آثار
کاداره بعد از پایان حکومت کمونیستی دوباره به آلبانیا رفت و مدتی میان تیرانا و پاریس رفت‌وآمد داشت. در ۱۹۹۶، آکادمی علوم اخلاقی و سیاسی فرانسه او را به عنوان عضو وابسته برگزید. در ۲۰۰۵، جایزه بین‌المللی من بوکر در نخستین دوره برگزاری به او رسید. جایزه برای مجموع آثارش بود و کتاب‌هایی را در بر می‌گرفت که در چند دهه، در وضعیت‌های متفاوت نوشته و منتشر شده بودند. در میان آن‌ها همان «جنرال ارتش مرده» قرار داشت که کاداره در گفت‌وگوی روزهای درخواست پناهندگی از واکنش‌ها به چاپ نخستش یاد کرده بود. بنیاد بوکر بعدها ثبت کرد که کاداره جایزه را با بلوس، مترجمی که در آن زمان چند اثرش را به انگلیسی برگردانده بود، شریک شد.۱، ۳، ۱۰، ۱۳، ۱۴
در عکس شاخص، کاداره در خزان ۲۰۰۲ در زوریخ از یکی از کتاب‌هایش برای حاضران می‌خواند. عکس دوازده سال پس از روزی گرفته شده که خبرنگاران برای نخستین بار خبر درخواستش را در پاریس منتشر کردند. او در آن روزهای اکتوبر، وقتی از تصمیمش حرف زد، توضیح داد که می‌خواهد نویسنده بماند. در زوریخ، بخشی از همان کار که سال‌ها پیش در تیرانا انجام داده بود، موضوع یک نشست عمومی شده بود. مسیر نوشته‌ها از شهرهایی می‌گذشت که کاداره در آن‌ها زندگی کرده بود و از زبان‌هایی که مترجمان آثارش را به آن‌ها برگردانده بودند.۱، ۱۳، ۱۵
منابع و اعتبار عکس‌ها
- گفت‌وگوی اسماعیل کاداره درباره خروج و شرایط نشر در آلبانیا، اکتوبر ۱۹۹۰.
- گزارش هم‌زمان از تیرانا و تأیید درخواست پناهندگی از سوی سخنگوی فرانسه.
- پرونده زندگی و کتاب‌های کاداره، نشر فایار.
- ثبت نشر فرانسوی «بهار آلبانیا»، فایار، فبروری ۱۹۹۱.
- پرونده وزارت فرهنگ فرانسه درباره نخستین ترجمه فرانسوی و سال‌های پناهندگی کاداره.
- معرفی «جنرال ارتش مرده»، «وقایع‌نامه سنگی» و دیگر آثار، نشر پنگوئن.
- ثبت خانه‌موزه کاداره و اعتبار عکس جیروکاستر.
- پرونده آثار و دشواری‌های کاداره با مقام‌ها، بنیاد بوکر.
- معرفی «کاخ رویاها» و ثبت ممنوعیت آن در آلبانیا، پنگوئن.
- گفت‌وگو با کاداره در تیرانا درباره نویسندگی و آزادی درونی، ۲۰۰۱.
- مرور زندگی و نقل گفته کاداره درباره علت درخواست پناهندگی، گاردین.
- ثبت کتاب‌شناختی «بهار آلبانیا» و ترجمه میشل مته.
- یادداشت دیوید بلوس درباره ترجمه آثار کاداره از فرانسه به انگلیسی، بنیاد بوکر.
- ثبت نخستین جایزه بین‌المللی من بوکر، ۲۰۰۵.
- عکس شاخص، اسماعیل کاداره در نشست کتاب‌خوانی زوریخ، خزان ۲۰۰۲، لارس هفنر، CC BY-SA 3.0.
