آلبرت اینشتین در تبعید، از استعفا در اروپا تا خانه‌ای در پرینستون

در شام ۳ اکتوبر ۱۹۳۳، آلبرت اینشتین در تالار رویال آلبرت لندن روی صحنه رفت. در برنامه آن شب، پس از سخنان فیزیک‌دان ارنست رادرفورد، نوبت به اینشتین رسید. نشست برای جمع‌آوری کمک به کسانی برگزار شده بود که به دلیل آزار سیاسی و نژادی دیگر نمی‌توانستند در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی خود کار کنند. اینشتین چند ماه بود به آلمان برنگشته بود. در آن تالار درباره شرایطی حرف زد که به دانشمند، نویسنده و آموزگار اجازه می‌دهد کارشان را پیش ببرند. برای توضیح منظورش، از نیوتن و گوته تا کتاب ارزان و حفاظت در برابر بیماری‌های همه‌گیر مثال آورد.^{۱، ۲}

او در بخشی از سخنرانی گفت اگر می‌خواهیم در برابر کسانی که آزادی فردی و فکری را تهدید می‌کنند ایستادگی کنیم، باید به یاد داشته باشیم که چه چیزهایی به آن آزادی وابسته است. در ماه‌های پیش، این پرسش برای خودش شکل عملی پیدا کرده بود. باید تصمیم می‌گرفت در کجا زندگی کند، از کدام مقام‌های علمی کناره بگیرد و پژوهشش را در کجا ادامه دهد. نامه استعفایش در مارچ، عکس خانه‌ای که در بلجیم در آن ماند و ثبت ورودش به امریکا در اکتوبر، بخش‌های جداگانه همان سال را نشان می‌دهند.^{۲، ۳، ۴، ۵}

بازگشت از کالیفرنیا، بدون بازگشت به برلین

اینشتین نزدیک به دو دهه با نهادهای علمی برلین کار کرده بود. در ۱۹۱۴ به آن شهر رفت و در آکادمی علوم پروس عضویت داشت. در سال‌های نخست برلین، کار روی نسبیت عام را ادامه داد و در ۱۹۱۵ نتیجه پژوهشش را به آکادمی ارائه کرد. وقتی از آلمان در اواخر ۱۹۳۲ برای سفر علمی بیرون شد، هنوز همان پیوندهای کاری و خانه‌ای در آلمان داشت. این سفر او را به کالیفرنیا برد، جایی که در انستیتوت تکنالوژی کالیفرنیا حضور داشت. هنگامی که در امریکا بود، آدولف هیتلر در ۳۰ جنوری ۱۹۳۳ صدراعظم آلمان شد.^{۶، ۷، ۸}

حمله به اینشتین از زمان انتصاب هیتلر آغاز نشده بود. به گزارش انستیتوت فیزیک امریکا، مخالفان او پیش از آن هم به نسبیت حمله می‌کردند و در تبلیغات‌شان آن را به یهودی بودنش پیوند می‌زدند. رسیدن نازی‌ها به قدرت، امکان فشار دولتی را هم فراهم کرد. پیش از سفر بازگشت به اروپا، اینشتین اعلام کرد که به آلمان برنمی‌گردد. او و همسرش الزا در مارچ به اروپا رسیدند، اما راه خود را در بلجیم ادامه دادند. اینشتین تا پایان عمر به آلمان بازنگشت.^{۷، ۸، ۹}

در آرشیو نمایشگاه مجازی انستیتوت ماکس پلانک، نامه‌ای با تاریخ ۲۸ مارچ ۱۹۳۳ نگهداری می‌شود. اینشتین در نامه به آکادمی علوم پروس اطلاع داد که عضویت خود را ترک می‌کند. دلیلش وضع سیاسی آلمان بود. آرشیو توضیح می‌دهد که با این نامه پیش از آن‌که از آکادمی کنار گذاشته شود، خودش استعفا داد. هم‌زمان از تابعیت آلمان نیز صرف‌نظر کرد. انستیتوت فیزیک امریکا گزارش می‌دهد که دارایی باقی‌مانده‌اش در آلمان مصادره شد و نام او بعدتر در فهرست کسانی قرار گرفت که حکومت نازی تابعیت آلمانی‌شان را سلب کرد.^{۳، ۷، ۸}

استعفای اینشتین از یک نهاد علمی، تنها یکی از تغییرهای آن سال بود. پس از اعلام سیاست‌های تازه حکومت آلمان، دانشمندان و استادانی که یهودی بودند یا حکومت به دلایل دیگر حضورشان را نمی‌پذیرفت، کارشان را از دست می‌دادند. در بریتانیا، ویلیام بوریج و همکارانش در بهار ۱۹۳۳ شورای کمک علمی را به راه انداختند. هدف شورا پیدا کردن راهی برای ادامه کار کسانی بود که اخراج شده بودند. وقتی در اکتوبر در لندن برنامه کمک برگزار شد، این شورا یکی از چند نهادی بود که پشت آن ایستادند.^{۸، ۱۷، ۱۸}

چند ماه در ساحل بلجیم

در بهار ۱۹۳۳، اینشتین و الزا در دهان، شهری ساحلی در بلجیم که به نام فرانسوی «لو کوک» هم شناخته می‌شد، جا گرفتند. ویلای ساوویارد محل اقامت‌شان بود. اداره محلی گردشگری دهان حضور اینشتین را از مارچ تا سپتامبر همان سال ثبت کرده است. اقامت چندماهه به این معنا نبود که همه آن مدت در یک خانه ماند. او در این فاصله سفرهایی هم داشت و در بریتانیا و کشورهای دیگر با همکاران دیدار کرد. عکس‌هایی که از آن ماه‌ها باقی مانده‌اند، او را در موقعیت‌های متفاوتی نشان می‌دهند. یکی از آن‌ها اینشتین را در اوستند در کنار آلفونس بلوم، هنرمند بلجیمی، ثبت کرده است.^{۴، ۹، ۱۰}

در همان ماه‌ها، ارتباط او با انستیتوت مطالعات پیشرفته در پرینستون ادامه داشت. آبراهام فلکسنر، مدیر بنیان‌گذار انستیتوت، پیش از قطعی شدن خروج اینشتین از اروپا او را برای کار دعوت کرده بود. آرشیو انستیتوت مجموعه مکاتبات اینشتین و دفتر مدیر را از ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۴ نگه داشته است. تاریخ آغاز این نامه‌ها نشان می‌دهد که راه همکاری علمی پیش از آن‌که ناچار به ترک آلمان شود باز شده بود. بحران ۱۹۳۳ به این همکاری معنای دیگری داد. پرینستون که قرار بود یکی از جاهای کار او باشد، به شهری تبدیل شد که در آن زندگی‌اش را از نو سامان داد.^{۵، ۱۱، ۱۲}

مجسمه‌ساز در نورفک و سخنرانی لندن

اینشتین پیش از رفتن به امریکا مدتی در نورفک انگلستان ماند. الیور لاکر لمپسون، عضو پارلمان بریتانیا، زمینه اقامتش را در نزدیکی کرومر فراهم کرد. در سپتامبر، جیکب اپستاین برای ساختن سردیس اینشتین به دیدنش رفت. موزه فیتزویلیام، که اثر را نگهداری می‌کند، صحنه کار را در اتاقکی در روفتن هیت توصیف کرده است. در اتاق پیانو بود. اپستاین روی گل کار می‌کرد و اینشتین پیپ می‌کشید و با او گپ می‌زد. این تصویر مربوط به دوره‌ای است که هنوز به پرینستون نرفته بود و برای مدتی کوتاه در ساحل انگلستان اقامت داشت.^۱۳

پس از نورفک، نشست ۳ اکتوبر لندن برایش فرصت صحبت درباره وضع کسانی بود که همراه او از زندگی علمی آلمان رانده شده بودند. برگزارکنندگان در برنامه رویال آلبرت، کمک به دانشجویان، استادان و صاحبان حرفه‌هایی را در نظر داشتند که امکان ادامه کار خود را از دست داده بودند. در فهرست سخنرانان، در کنار نام اینشتین، نام رادرفورد و شماری از چهره‌های علمی و سیاسی دیده می‌شود. گزارش مطبوعاتی نقل‌شده در آرشیو تالار می‌گوید هنگام برخاستن اینشتین و در جریان سخنانش، مردم او را تشویق کردند.^{۱، ۲}

اینشتین در آن سخنرانی از امکانات ملموس زندگی روزمره مثال آورد. گفت بدون آزادی فکری، بخش بزرگی از امکانات زندگی روزانه، از راه‌آهن تا کتاب ارزان، به دست نمی‌آمد. او آزادی را شرط پدید آمدن اختراع‌ها و آثار فکری می‌دانست. این سخنان در برنامه‌ای مطرح شد که هدفش پرداخت هزینه زندگی و ادامه کار برای افراد اخراج‌شده بود. میان آنچه او در نامه مارچ به عنوان علت استعفا نوشته بود و آنچه در اکتوبر از روی صحنه گفت، چند ماه اقامت موقت و خبرهای تازه از بیرون رانده شدن پژوهشگران قرار داشت.^{۱، ۲، ۳}

چهار روز بعد، مجله «نیچر» گزارشی درباره همان نشست منتشر کرد. در آن گزارش، کنار شورای کمک علمی، نهادهای حمایت از دانشجویان بین‌المللی و پناهندگان حرفه‌ای و انجمن دوستان هم آمده بودند. گزارش موضوع سخنرانی را آزادی فکری دانست و هدف نشست را گردآوری کمک برای کسانی معرفی کرد که امکان کار علمی یا حرفه‌ای از آنان گرفته شده بود. در بخشی از سخنرانی که در فلم خبری آن دوره باقی مانده، اینشتین به همین موضوع برمی‌گردد: «تنها آدم‌های آزادند که اختراع‌ها و آثار فکری را پدید می‌آورند.» این جمله را در برنامه‌ای گفت که درآمدش برای پشتیبانی از کسانی در نظر گرفته شده بود که آزادی کار از آنان گرفته شده بود.^{۱، ۲، ۱۸}

خانه‌ای در پرینستون

اینشتین، الزا و همراهان‌شان در ۱۷ اکتوبر ۱۹۳۳ به نیویارک رسیدند. اینشتین در پرینستون کارش را در انستیتوت مطالعات پیشرفته آغاز کرد. عکس شاخص این روایت یک روز بعد، در ۱۸ اکتوبر، در پرینستون ثبت شده است. انستیتوت در آن زمان تازه کارش را آغاز کرده بود و اینشتین از نخستین استادان آن بود. او در آن‌جا پژوهش درباره نظریه میدان یکپارچه را پی گرفت و تا پایان عمر در ۱۹۵۵ عضو انستیتوت ماند. در ۱۹۳۵ خانه شماره ۱۱۲ جاده مرسر را خرید. بخشی از کار و زندگی خانوادگی او در دو دهه بعد در همان خانه گذشت.^{۵، ۱۱، ۱۴، ۱۵}

ورود اینشتین به نیویارک با آنچه شماری از منتظران در اسکله پیش‌بینی کرده بودند فرق داشت. در تاریخچه انستیتوت آمده است که یکی از نمایندگان آن سحرگاه در بندر به دیدار مسافران رفت. آنان را با قایق کوچکی به ساحل نیوجرسی رساندند و از آن‌جا با موتر به پرینستون بردند. فلکسنر می‌خواست ورود اینشتین توجه کمتری جلب کند تا او بتواند کارش را آغاز کند. به همین دلیل، برنامه ورود را از پیش به صورت عمومی اعلام نکرده بودند. پس از رسیدن، خانواده نخست در خانه‌ای کرایی جا گرفت. خرید خانه جاده مرسر دو سال بعد انجام شد.^{۱۴، ۱۹}

در خانه جاده مرسر، پژوهش و موسیقی هر دو بخشی از برنامه هفتگی بودند. اینشتین ویولن می‌نواخت و برای برنامه‌های موسیقی مجلسی در خانه وقت می‌گذاشت. انستیتوت عکس‌ها و یادداشت‌هایی از اتاق کارش دارد. در آن اتاق، تصویر نیوتن، فارادی و ماکسول به دیوار بود. خانه‌ای که در سال‌های اقامت در امریکا برای ادامه کارش فراهم شد، بعدها محل رفت‌وآمد همکاران نیز بود. اینشتین در ۱۹۴۰ تابعیت امریکا را گرفت. وقتی کودکان پناهنده در سال‌های پس از جنگ به دیدنش آمدند، بیش از یک دهه از زمان خرید همین خانه می‌گذشت.^{۱۴، ۱۶، ۲۰}

در ۱۹۴۹، یک روز پیش از هفتادسالگی اینشتین، گروهی از کودکان یهودی پناهنده از اروپا به دیدنش در خانه جاده مرسر رفتند. آرشیو انستیتوت عکس‌های آن دیدار و یادداشت همراه آن‌ها را حفظ کرده است. یکی از کودکان، الیزابت کرزک، از بستگان دور اینشتین بود و آن دو پیش از آن یکدیگر را ندیده بودند. در ۱۹۳۳، او در لندن برای کمک به کسانی سخن گفته بود که دیگر نمی‌توانستند در خانه و محل کار خود بمانند. شانزده سال بعد، عکس‌ها او را در خانه‌ای نشان می‌دهند که پس از همان سال جابه‌جایی به دست آورده بود، با کودکانی که جنگ آن‌ها را از اروپا بیرون رانده بود. پشت هر دو رویداد، مسئله پیدا کردن جایی برای ادامه زندگی قرار داشت.^{۱، ۱۴، ۱۶}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. ثبت برنامه و سخنرانان نشست کمک به پناهندگان در ۳ اکتوبر ۱۹۳۳، آرشیو رویال آلبرت هال.
2. متن سخنرانی «علم و تمدن» اینشتین در لندن، همراه با پیوند به فلم آرشیوی.
3. نامه استعفای اینشتین از آکادمی علوم پروس، ۲۸ مارچ ۱۹۳۳، انستیتوت ماکس پلانک.
4. ثبت محلی اقامت اینشتین در دهان بلجیم.
5. ثبت تاریخ ورود اینشتین در تاریخچه انستیتوت مطالعات پیشرفته پرینستون.
6. پرونده سال‌های برلین و پژوهش نسبیت عام، کتابخانه دانشگاه صنعتی زوریخ.
7. گاه‌شمار زندگی اینشتین و سفرهای سال ۱۹۳۳.
8. پرونده فشارهای نازی‌ها، تابعیت و مصادره دارایی‌ها، انستیتوت فیزیک امریکا.
9. فصل سفر آخر به کالیفرنیا و اقامت در اروپا در ۱۹۳۳، نشر دانشگاه آکسفورد.
10. ثبت عکس اینشتین در کنار آلفونس بلوم در اوستند، آرشیو انستیتوت مطالعات پیشرفته.
11. پرونده اینشتین و دعوت آبراهام فلکسنر، انستیتوت مطالعات پیشرفته.
12. آرشیو مکاتبات اینشتین با دفتر مدیر انستیتوت، ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۴.
13. پرونده ساخت سردیس اینشتین در نورفک به دست جیکب اپستاین، موزه فیتزویلیام.
14. تاریخچه خانه شماره ۱۱۲ جاده مرسر، انستیتوت مطالعات پیشرفته.
15. عکس شاخص، اینشتین در پرینستون، ۱۸ اکتوبر ۱۹۳۳. عکاس نامعلوم، توزیع از اکمی نیوزپیکچرز، مالکیت عمومی در امریکا.
16. یادداشت همراه عکس‌های دیدار کودکان پناهنده با اینشتین، ۱۹۴۹.
17. تاریخچه شورای کمک علمی و پشتیبانی از پژوهشگران اخراج‌شده.
18. گزارش هم‌زمان مجله نیچر از نشست لندن، ۷ اکتوبر ۱۹۳۳.
19. تاریخچه انستیتوت مطالعات پیشرفته و جزئیات رسیدن اینشتین به نیویارک، صفحات ۱۷۲ تا ۱۷۵.
20. گاه‌شمار زندگی و ثبت تابعیت امریکا، انستیتوت فیزیک امریکا.