چرا کشاورزان اصفهان برای کبوتران برج می‌ساختند؟
بخش‌های این نوشته
برج‌های کبوتر پیرامون اصفهان، بخشی از تاریخ کشاورزی ایران را در دیوارهای خشتی خود نگه داشته‌اند. ظاهر بلند و روزنه‌دارشان ممکن است نگاه را به تزیینات بنا ببرد، اما اهمیت اقتصادی آنها در چیزی بود که درونشان جمع می‌شد: کود پرندگان. برای شناخت این برج‌ها، باید ساختمان را کنار زمین زراعتی، آب و کار گردآوری کود دید. این نگاه، بنایی به‌ظاهر عجیب را به نیاز روزمره تولید غذا پیوند می‌دهد.
چرا برای کبوتران برج می‌ساختند؟
ویلم فلور در مدخل «کود» ایرانیکا، فضولات جانوران را منبعی مهم برای سوخت و باروری زمین در ایران معرفی می‌کند. این دو مصرف می‌توانستند با هم رقابت کنند. آنچه برای گرم‌کردن و پخت‌وپز سوزانده می‌شد، دیگر به همان صورت به زمین نمی‌رسید. در چنین اقتصادی، گردآوری کود پرندگان اهمیت پیدا می‌کرد.۱
فلور به کاربرد کود برج‌های کبوتر اصفهان در کشت خربزه و پرورش درخت گلابی اشاره می‌کند. گردآوری سالانه کود نیز در گزارش‌های تاریخی آمده است. در اینجا، پرنده بخشی از یک رابطه اقتصادی میان آشیانه و مزرعه بود. برج را نمی‌توان صرفا نشانه علاقه به نگهداری کبوتر دانست. کارکرد بارورسازی زمین، دلیل مهم سرمایه‌گذاری در آن بود.۱
معماری چگونه به این کار کمک می‌کرد؟
محمدرضا پورجعفر و همکارانش در گزارش میدانی منتشرشده در Antiquity، برج‌ها را از نظر مصالح، شکل و فضای داخلی بررسی کرده‌اند. به شرح آنان، گل و خشت مصالح رایج بودند و آجر و اندودهای آهکی و گچی نیز به کار می‌رفتند. بنا باید برای پرندگان فضای امن و امکان دسترسی به آب و دانه فراهم می‌کرد. نور داخل و راه رسیدن به آشیانه‌ها نیز در توضیح ساختار اهمیت دارد.۲
این پژوهش، ظرفیت حضور هزاران پرنده را برای برج‌ها مطرح می‌کند، اما شمار واقعی را نباید برای همه بناها یکسان گرفت. برج کوچک، مجموعه چندبخشی و برج بازسازی‌شده، شرایط متفاوت دارند. از گزارش معماری می‌توان فهمید که تعداد زیاد آشیانه‌ها چگونه با هدف گردآوری کود ارتباط داشت. برای تعیین تولید سالانه یک برج مشخص، سند دیگری لازم است.
مسافران چه چیزی ثبت کردند؟
عباس دانشوری در مدخل «برج» ایرانیکا، گزارش توماس هربرت از پیرامون اصفهان در دوره صفوی را نقل می‌کند. هربرت به پناه‌دادن کبوتران در برج‌ها و گردآوری فضولات آنان برای کود اشاره داشت. دانشوری همچنین گزارش شاردن از بیش از سه هزار برج در پیرامون اصفهان را می‌آورد. این رقم، گزارش یک مسافر است و در این نوشته به‌عنوان سرشماری مستقل و قطعی پذیرفته نمی‌شود.۳
همان مدخل از شکل‌های استوانه‌ای و نمونه‌های چهارگوش در گلپایگان سخن می‌گوید. روزنه‌های بخش بالای برج، هم راه ورود پرندگان بودند و هم به گردش هوا کمک می‌کردند. بنابراین، یک عکس مشهور از برج استوانه‌ای نمی‌تواند تمام تنوع این معماری را نشان دهد. گزارش‌های مسافران را نیز باید کنار مشاهده بناها خواند، زیرا هر مسافر همه منطقه را به یک شیوه بررسی نکرده است.۳
تاریخ بنا با عمر خشت یکسان نیست
گزارش پورجعفر و همکارانش هشدار می‌دهد که برج‌های خشتی بارها تعمیر و نوسازی شده‌اند. حتی اگر پیشینه یک برج به دوره صفوی برسد، بخش‌های کنونی آن لزوما دست‌نخورده از همان دوره باقی نمانده‌اند. این نکته برای خواندن میراث معماری ضروری است. مرمت، ساختمان را زنده نگه می‌دارد، اما پژوهشگر باید میان پیشینه محل، طرح بنا و مصالح موجود تفاوت بگذارد.۲
پروژه پژوهشی «برج کبوتر» نیز تاریخ‌گذاری و گونه‌شناسی را از پرسش‌های نیازمند بررسی می‌داند. در نتیجه، نمی‌توان برای تمام برج‌های اصفهان یک سازنده، یک سال ساخت یا یک منشأ قطعی تعیین کرد. تشابه ظاهری، به‌تنهایی شاهد هم‌زمانی نیست.۴
از چشم‌انداز مزرعه تا میراث فرهنگی
طرح مشترک پژوهشی ایران و ایتالیا به سرپرستی دانیلو روزاتی و فریبا سعیدی انارکی، پراکندگی، گونه‌های ساختمانی و وضعیت حفاظت برج‌ها را دنبال می‌کند. گزارش پیمایش آغازین، تمرکز نمونه‌ها را در واحه اصفهان و نواحی آبیاری‌شده پیرامون زاینده‌رود و گلپایگان نشان می‌دهد. جای برج در چشم‌انداز کشاورزی، بخشی از معنای تاریخی آن است.۴
این پروژه، رهاشدن بسیاری از برج‌ها در دهه ۱۳۴۰ هجری شمسی را با رواج کود شیمیایی و تغییرات اجتماعی و اقتصادی مرتبط می‌داند. در برنامه پژوهش، گفت‌وگو با آگاهان محلی و ثبت دانش ساخت و بهره‌برداری نیز جای دارد. حفظ دیوارها بدون شناخت کار و تجربه مردم، تصویر کاملی از گذشته به دست نمی‌دهد.۴
برج کبوتر و یخچال سنتی ایران دو نمونه متفاوت از ساختمان‌هایی هستند که برای تامین نیازهای اقتصادی ساخته شدند. یکی به ذخیره یخ و دیگری به گردآوری کود کمک می‌کرد. برای مطالعه مقدار و ارزش کالا در چنین اقتصادهایی، آشنایی با اوزان متفاوت بازارهای ایران نیز اهمیت دارد. درباره برج‌های کبوتر، تا زمانی که حساب یا سند محلی مشخصی نداشته باشیم، نباید درآمد، میزان کود یا سهم آن در محصول را به عددی ساختگی تبدیل کنیم.
پانویس‌ها و منابع
- ویلم ام. فلور، Dung، ایرانیکا، جلد ۷، صص ۳۸۶ تا ۳۸۷، ۱۹۹۶، بخش کود کشاورزی.
- محمدرضا پورجعفر، محمدرضا لیلیان، فرید خدارحمی و فرهنگ خادمی ندوشن، Safavid Dovecotes near Isfahan، Antiquity Project Gallery، جلد ۸۵، شماره ۳۲۷، ۲۰۱۱، صص ۱ تا ۴.
- عباس دانشوری، Borj i. In Architecture، ایرانیکا، جلد ۴، صص ۳۷۲ تا ۳۷۴، ۱۹۸۹. گزارش هربرت و شاردن در این نوشته از طریق این مدخل خوانده شده است.
- دانیلو روزاتی و فریبا سعیدی انارکی، Survey of the Pigeons Towers in the Isfahan Province، پروژه پژوهشی Borj-e Kabotar، با پشتیبانی ISMEO و همکاری نهاد میراث فرهنگی ایران، گزارش پیمایش و اهداف پژوهش.
تصویر شاخص: برج کبوتر محسن‌پور اژیه، عکس Nik، منبع ویکی‌انبار با مجوز CC BY-SA 4.0. بازتولید وفادار از نسخه نمایشی فایل اصلی، بدون تغییر محتوا و با حفظ همین مجوز.
