لیزه مایتنر و نامه‌ای از برلین که در تبعید به توضیح شکافت رسید
بخش‌های این نوشته
نامه اتو هان تاریخ نوزدهم دسمبر ۱۹۳۸ را داشت. از برلین فرستاده شده بود و به لیزه مایتنر در سویدن رسید. هان از نتیجه‌ای خبر می‌داد که خودش و فریتس اشتراسمان هنوز نمی‌توانستند توضیحش دهند. در پژوهشی درباره اورانیوم، نشانه‌های ماده‌ای را دیده بودند که به باریوم شباهت داشت. باریوم بسیار سبک‌تر از اورانیوم است. هان برای مایتنر نوشت که شاید او بتواند توضیحی برای این نتیجه پیدا کند. چند ماه پیش، مایتنر ناچار شده بود آلمان را ترک کند. اکنون باید از روی نامه‌ای درباره آزمایشی فکر می‌کرد که پیش‌تر در همان گروه به پیش‌بردش کمک کرده بود.۱، ۲، ۳
مایتنر نامه را در روزهای کریسمس با خواهرزاده‌اش اتو روبرت فریش در میان گذاشت. هر دو برای تعطیلات به شهر کوچک کونگ‌الو، در شمال گوتنبرگ، رفته بودند. فریش سال‌ها بعد به یاد می‌آورد که گفت‌وگو از محل اقامت‌شان آغاز شد و بیرون در برف ادامه یافت. آنچه از آن روز مانده، هم خاطره‌ای از گفت‌وگوی دو فزیک‌دان است و هم دنباله‌ای از نامه‌ها و مقاله‌ها که می‌شود تاریخ‌شان را بررسی کرد. آن دو بررسی کردند که آیا تقسیم هسته اورانیوم به دو بخش می‌تواند نتیجه دور از انتظار هان و اشتراسمان را توضیح دهد.۱، ۲، ۴
از صنف درس وین تا اتاق کار برلین
مایتنر در ۱۸۷۸ در وین در خانواده‌ای با پیشینه یهودی به دنیا آمد. فرصت تحصیل رسمی برای دختران در اتریش محدود بود. او برای آزمون ورود به دانشگاه آماده شد، فزیک خواند و در ۱۹۰۶ در دانشگاه وین دکترا گرفت. لودویگ بولتسمان از استادانش بود. یک سال بعد به برلین رفت تا در درس‌های ماکس پلانک شرکت کند. در نوشته‌ای که سال‌ها بعد درباره زندگی علمی‌اش نشر کرد، از دیدار با پلانک و آغاز کار در شهری یاد می‌کند که حضور زنان در دانشگاه هنوز به آسانی پذیرفته نمی‌شد.۵، ۶، ۷
او در برلین با اتو هان، کیمیاگر جوانی که روی مواد پرتوزا کار می‌کرد، آشنا شد. آن‌ها کار مشترک را در دانشگاه آغاز کردند. در آن دوره مایتنر اجازه نداشت مانند همکاران مرد در همه بخش‌های انستیتوت رفت‌وآمد کند. برای کار به اتاقی که پیش از آن کارگاه نجاری بود دسترسی داشت. در روایت نهادهای علمی آلمان، وضع او پس از پذیرش رسمی زنان در دانشگاه‌های پروس تغییر کرد. کار با هان ادامه یافت و هر دو بعدتر در انستیتوت کیمیای قیصر ویلهلم در دالم برلین مسئولیت‌های پژوهشی گرفتند.۳، ۵، ۶، ۷
در سال‌های آغاز کار، مایتنر از درس‌های پلانک هم استفاده می‌کرد و بعدها دستیار او شد. در خاطرات علمی خود از زمانی یاد می‌کند که برای شنیدن درس‌های فزیک نظری به برلین رفته بود و به‌تدریج به کار پژوهشی در کنار هان روی آورد. این دو مسیر در کار بعدی‌اش با هم پیوند داشتند. پژوهش لابراتوار به او امکان می‌داد رفتار مواد را ببیند و آموزش فزیک نظری برای پرسیدن این‌که چرا آن رفتار رخ می‌دهد به کار می‌آمد. همین پیوند میان اندازه‌گیری و توضیح بعدها در مکاتبه با هان در دوره تبعید هم دیده شد.۵، ۶، ۷
در جریان جنگ جهانی اول، مایتنر مدتی در خدمات پرتو ایکس کار کرد. پس از برگشت به پژوهش در برلین، همکاری‌اش با هان ادامه یافت و نام هر دو با شناسایی پروتاکتینیم پیوند خورد. مایتنر از ۱۹۱۸ مسئول بخش پژوهشی خود در انستیتوت شد. در عکس آرشیفی سال‌های نخست همکاری، هان و مایتنر کنار میز لابراتوار دیده می‌شوند. تا پیش از آن‌که مایتنر در ۱۹۳۸ آلمان را ترک کند، مدت درازی از نخستین کارشان در آن اتاق دانشگاه گذشته بود و هر دو در رشته خود جایگاه مستقل داشتند.۵، ۶، ۷
قطاری که از آلمان بیرون رفت
پس از به قدرت رسیدن نازی‌ها در ۱۹۳۳، مایتنر جایگاه تدریسش را از دست داد. مدتی تابعیت اتریش به او امکان داد که کار پژوهشی را در انستیتوت ادامه دهد. در ۱۹۳۴، او و هان به بررسی پرسش‌های تازه‌ای درباره عناصر سنگین پرداختند و اشتراسمان هم به گروه پیوست. این کار در برلین چند سال ادامه یافت. در مارچ ۱۹۳۸، پس از الحاق اتریش به آلمان نازی، حمایت محدودی که تابعیت اتریشی برای مایتنر فراهم می‌کرد از میان رفت. همکارانش در آلمان و بیرون از کشور برای خروج او دست به کار شدند.۲، ۳، ۵، ۸
در سیزدهم جولای ۱۹۳۸، مایتنر با کمک فزیک‌دان هلندی دیرک کوستر از آلمان به هالند رفت. روت لوین سیم در زندگی‌نامه‌اش نوشته است که همان روز هان در تقویم جیبی خود نوشته بود «لیزه به وین می‌رود». مایتنر در واقع برای ترک آلمان راه دیگری گرفته بود و از هالند به سوی سویدن رفت. در استکهلم در انستیتوت فزیک تجربی به ریاست مانه سیگبان جای کار یافت. پژوهش‌گری که در برلین بخش خودش را اداره می‌کرد، در محل تازه باید دوباره برای دسترسی به امکانات و همکاران کوشش می‌کرد.۱، ۳، ۸، ۹
پس از رسیدن به سویدن، مایتنر از شبکه همکارانی که پیش از مهاجرت می‌شناخت جدا نماند. در نامه‌هایش با پژوهش‌گران دانمارک و آلمان از کار علمی و دشواری یافتن جا برای ادامه آن حرف می‌زد. در کتاب روت لوین سیم، آغاز زندگی در استکهلم به‌عنوان دوره‌ای آمده که شهرت علمی مایتنر با امکانات عملی‌ای که در اختیارش بود تناسب نداشت. فاصله برلین تا استکهلم برای او فقط تغییر نشانی نبود. در برلین، درباره کار روزانه بخش تصمیم می‌گرفت. در استکهلم، برای پی‌گیری همان موضوع به خبرهایی متکی بود که همکاران از راه نامه می‌فرستادند.۱، ۴، ۸، ۹
فریش نیز پیش از آن از کارش در هامبورگ کنار گذاشته شده بود و پس از مدتی اقامت در بریتانیا، در انستیتوت نیلز بور در کپنهاگ کار می‌کرد. در دسمبر ۱۹۳۸ وقتی به کونگ‌الو رسید، از کپنهاگ آمده بود و خاله‌اش از استکهلم. مایتنر و هان پس از جدایی همچنان به یک‌دیگر نامه می‌نوشتند. برای مایتنر، نامه‌ها راهی بودند تا نتیجه کار گروه قدیمی را دنبال کند و درباره تفسیر یافته‌ها نظر بدهد. همان مکاتبه بود که پرسش باریوم را از لابراتوار برلین به گفت‌وگوی زمستانی در سویدن رساند.۱، ۲، ۴، ۸
یافته برلین و توضیح سویدن
در نامه هان، دشواری در این بود که نشانه‌های ثبت‌شده با عنصری سازگار بودند که اختلاف زیادی با اورانیوم داشت. مایتنر و فریش احتمال دادند که در جریان آزمایش، هسته سنگین به دو هسته کوچک‌تر تقسیم شده است. در توضیح‌شان، از قطره‌ای استفاده کردند که می‌تواند تغییر شکل دهد و به دو بخش جدا شود. مقایسه با قطره برای توضیح شکل کلی رویداد بود. آن دو همچنین استدلال کردند که چنین تقسیم‌شدنی با آزادشدن انرژی همراه است. این تفسیر برای یافته کیمیایی هان و اشتراسمان یک توضیح فزیکی در اختیار می‌گذاشت.۱، ۲، ۱۰
مایتنر در آغاز جنوری به هان نوشت که نتیجه باریوم می‌تواند از تقسیم هسته آمده باشد. هان و اشتراسمان گزارش آزمایش برلین را در جنوری ۱۹۳۹ چاپ کردند. مقاله مایتنر و فریش در یازدهم فبروری در نیچر چاپ شد و در آن، اصطلاح شکافت برای این پدیده به کار رفت. هفته بعد فریش گزارش جداگانه‌ای از بررسی آزمایشی خود در کپنهاگ نشر کرد. در آرشیف ترینیتی کالج کمبریج، نامه‌هایی از آن ماه‌ها درباره انتخاب واژه و نشر نوشته‌ها باقی است. با نگاه به تاریخ این اسناد می‌توان دید که یافته برلین، توضیح دو فزیک‌دان و کار بعدی فریش در چند مرحله به خوانندگان رسید.۱، ۴، ۱۰، ۱۱
مسیر نوشته‌ها به همان اندازه مهم بود که متن خودشان. دو کیمیاگر در برلین درباره این‌که چه ماده‌ای در نمونه دیده بودند گزارش دادند. مایتنر و فریش از سویدن و دانمارک توضیح دادند که چرا ممکن است چنین ماده‌ای پیدا شود. اگر نامه دسمبر را کنار مقاله‌های نخست بگذاریم، می‌توان میان لحظه‌ای که یافته هنوز برای گروه سؤال بود و زمانی که توضیحی برایش نشر شد فاصله را دید. همکاری‌ای که در برلین آغاز شده بود، در نتیجه مهاجرت و آزار سیاسی، میان چند شهر تقسیم شده بود.۱، ۲، ۴، ۸، ۱۰
نام‌هایی که در خبر جایزه آمدند
جایزه نوبل کیمیا برای سال ۱۹۴۴ به اتو هان داده شد. تصمیم در ۱۹۴۵ اعلام شد و نام مایتنر و اشتراسمان در میان دریافت‌کنندگان نبود. اسناد نامزدی نوبل نشان می‌دهد که نام مایتنر در سال‌های مختلف در کنار نام هان و در رشته فزیک هم مطرح شده بود. روت لوین سیم در بررسی روند تصمیم‌گیری به جدایی رشته‌های کیمیا و فزیک در ارزیابی پژوهش و وضعیت مایتنر در تبعید پرداخته است. جایگاه هان در نتیجه آزمایش برلین ثبت شده بود. مقاله فبروری ۱۹۳۹ نیز همچنان به نام مایتنر و فریش در نیچر باقی ماند.۸، ۱۰، ۱۲، ۱۳
در فهرست پیشنهادهای خود هان نیز نام مایتنر آمده است. او در ۱۹۴۸ مایتنر و فریش را برای جایزه فزیک پیشنهاد کرد. این سند چند سال پس از تصمیم جایزه کیمیا ثبت شده است. همراه با مقاله‌های ۱۹۳۹، نشان می‌دهد که سهم فزیک‌دانان در توضیح شکافت همچنان موضوع بحث و ارزیابی بود.۱۵
در سال‌های پس از جنگ، وضع کاری‌اش در سویدن تغییر کرد. بر پایه زندگی‌نامه‌ای که در مجموعه دانشگاه گوتنبرگ نشر شده، او توانست به انستیتوت سلطنتی تکنالوژی برود و امکانات مستقل‌تری برای پژوهش به دست آورد. در ۱۹۴۹ تابعیت سویدن را پذیرفت. در آن مرحله، بیش از یک دهه از سفری می‌گذشت که او را از گروه برلین جدا کرده بود. پرونده زندگی علمی‌اش اکنون چند دوره را در بر می‌گرفت، از تحصیل در وین و کار در آلمان تا پژوهش و تدریس در سویدن.۵، ۸، ۱۴
مایتنر سال‌های بعد در سویدن به کار ادامه داد و پس از بازنشستگی به کمبریج انگلستان رفت. در ۱۹۶۶، او، هان و اشتراسمان مشترکاً جایزه انریکو فرمی را دریافت کردند. در اکتوبر ۱۹۶۸ در کمبریج درگذشت. برای خواندن سهم او می‌توان به همان نامه‌ای برگشت که از برلین به سویدن رسید. نویسنده نامه به همکارش گفت نتیجه‌ای به دست آمده که خودش توضیحش را نمی‌داند. پاسخی که چند هفته بعد در نیچر نشر شد، نام دو پژوهش‌گر را داشت که هر دو دور از محل کار پیشین خود، در تبعید به پژوهش ادامه می‌دادند.۱، ۵، ۸، ۱۰، ۱۴
منابع و اعتبار عکس‌ها
- راجر استوئر، بررسی نامه‌ها و دیدار مایتنر و فریش در سویدن.
- مؤسسه ماکس پلانک، متن نامه هان و رویدادهای ۱۹۳۸.
- مؤسسه ماکس پلانک، اسناد زندگی و مهاجرت مایتنر.
- ترینیتی کالج کمبریج، فهرست نامه‌های فریش و مایتنر.
- موزیم تاریخ آلمان، زندگی‌نامه و گاه‌شمار مایتنر.
- مرکز هلمهولتس برلین، تاریخچه کارهای مایتنر.
- لیزه مایتنر، خاطرات علمی و آغاز کار در برلین.
- روت لوین سیم، لیزه مایتنر و زندگی در فزیک.
- مؤسسه تاریخ علم، اسناد خروج مایتنر از آلمان.
- لیزه مایتنر و اتو روبرت فریش، مقاله نیچر، فبروری ۱۹۳۹.
- انجمن فزیک امریکا، گاه‌شمار مقاله‌ها و کشف شکافت.
- بنیاد نوبل، جایزه کیمیا برای سال ۱۹۴۴.
- آرشیف نوبل، یکی از نامزدی‌های هان و مایتنر در فزیک.
- دانشنامه زنان سویدن، زندگی مایتنر در سویدن.
- آرشیف نوبل، نامزدی مایتنر و فریش به پیشنهاد اتو هان در ۱۹۴۸.
- عکس شاخص، پرتره امضاشده لیزه مایتنر در ۱۹۱۶. عکاس ناشناس، آرشیف مؤسسه فزیک امریکا، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.
