عبدالرزاق گورنا، نویسنده‌ای که از دور دوباره زنگبار را دید

در ۷ دسامبر ۲۰۲۱، عبدالرزاق گورنا سخنرانی نوبلش را با خاطره یک صنف آغاز کرد. در زنگبار، وقتی هنوز شاگرد مکتب بود، بیشتر از هر ساعت درسی منتظر وقتی می‌ماند که معلم از شاگردان می‌خواست چیزی بنویسند. گاهی تمرین، ساختن یک داستان بود. آن روزها نوشته قرار بود به دست همان معلم برسد. سال‌ها بعد، وقتی خودش معلم شد، این بار او در صنفی ساکت می‌نشست و شاگردانش را می‌دید که سرهای‌شان را روی کاغذ خم کرده‌اند. گورنا برای توصیف آن صحنه در سخنرانی‌اش چند سطر از شعری از دی اچ لارنس خواند.^۱

آن خاطره مقدمه‌ای برای شرح زمانی بود که نوشتن در زندگی‌اش شکل دیگری گرفت. گورنا گفت در سال‌های نخست زندگی در انگلستان، از دور به رویدادهایی فکر کرد که هنگام خروج از زنگبار، فرصت فهمیدن‌شان را نداشت. در آن زمان نوشته‌ها دیگر تمرین صنفی نبودند. او می‌کوشید دریابد چه چیزی را در خانه جا گذاشته و درباره خشونتی که دیده بود چگونه می‌تواند حرف بزند. پیش از آن‌که کتاب‌هایش در بریتانیا نشر شوند، فاصله میان محل زندگی‌اش و شهری که در آن بزرگ شده بود، بخشی از زندگی و کار روزانه‌اش شده بود.^{۱، ۲، ۳}

زنگبار در سال‌های پیش از رفتن

گورنا در ۱۹۴۸ به دنیا آمد و در زنگبار بزرگ شد. زبان نخستش سواحیلی بود. در نوشته زندگی‌نامه‌ای آکادمی سویدن آمده که در کودکی دسترسی‌اش به ادبیات چاپ‌شده به زبان سواحیلی اندک بود. در سخنرانی نوبل، خودش از شکل‌های مختلف آشنایی با داستان و زبان گفت. خواندن و نوشتن برایش تنها از کتاب‌های برنامه مکتب نمی‌آمد. آنچه در خانه و شهر می‌شنید و آنچه معلم در صنف از او می‌خواست، تجربه‌های جداگانه‌ای بودند که بعدتر برای توضیح کار نویسندگی‌اش به یاد آورد.^{۱، ۲، ۱۰}

گورنا از شبی یاد کرد که فردایش لازم نبود برای مکتب زود بیدار شود. آن‌قدر کتاب خواند که پدرش به اتاق آمد و گفت چراغ را خاموش کند. پدر خودش گاهی تا دیر بیدار می‌ماند، ولی به گفته گورنا چراغ را روشن نمی‌گذاشت تا مادر از خواب نپرد. نویسنده این صحنه را در توضیح رابطه خواندن و نوشتن آورد. در آن سال‌ها، کتابی که شب می‌خواند می‌توانست چیزی باشد که به دستش رسیده بود. هنوز برای خواندن برنامه مشخصی نداشت و به گفته خودش نمی‌دانست این عادت تا چه اندازه بر نوشتنش اثر می‌گذارد.^۱

شهر سنگی زنگبار در ساحل جزیره اونگوجا، رو به اقیانوس هند است. یونسکو معماری و بافت شهر را حاصل رفت‌وآمد میان ساحل افریقا، شبه‌جزیره عرب، هند و اروپا توصیف می‌کند. همان پرونده از نقش زنگبار در تجارت برده و از مکان‌هایی یاد می‌کند که تاریخ آن تجارت را در خود نگه داشته‌اند. گورنا در سخنرانی‌اش وقتی از شهر دوران کودکی حرف زد، از اهمیت چیزهایی گفت که می‌شد در خیابان دید، از ساختمان‌هایی که از دوره‌های پیش مانده بودند تا جاهایی که به مرور آسیب می‌دیدند. برای او، این چیزها بخشی از مدرک زندگی گذشته شهر بودند.^{۱، ۵}

انقلاب ۱۹۶۴ زندگی مردم زنگبار را دگرگون کرد. گورنا در سخنرانی نوبل از بازداشت‌ها، اعدام‌ها و اخراج‌هایی یاد کرد که پس از آن رخ دادند. گفت در نوجوانی، وسط همان رویدادها، نمی‌توانست درباره پیشینه و پیامدشان با روشنی فکر کند. در گفت‌وگویی دیگر به یاد آورد که در سال‌های پس از انقلاب، بعضی خانواده‌ها به دلیل آزار یا زندانی شدن بستگان‌شان رفتند و بعضی به دلیل ترسی که در جامعه گسترش یافته بود. خودش در اواخر دهه ۱۹۶۰ زنگبار را ترک کرد و به انگلستان رسید. در مصاحبه با دویچه‌وله، از این سفر هم به عنوان تجربه‌ای تازه و هم به عنوان از دست دادن بخش مهمی از زندگی پیشینش یاد کرد.^{۱، ۲، ۳}

نوشتن در سال‌های نخست انگلستان

گورنا در سخنرانی نوبل گفت زمانی که در انگلستان زندگی می‌کرد، دلتنگی و تجربه غریبه بودن او را واداشت به چیزهایی برگردد که پیش‌تر به آن‌ها نپرداخته بود. بنا بر پرونده آکادمی، حدود بیست‌ویک سال داشت که در تبعید به انگلیسی شروع به نوشتن کرد. این همان زبانی شد که بیشتر آثار ادبی‌اش را در آن منتشر کرد. از دل تجربه روزانه، پرسش‌هایی پیدا می‌شد که در تمرین‌های کودکی جایی نداشتند. یکی از آن‌ها به چیزهایی مربوط بود که در زمان رفتن پشت سر گذاشته بود و دیگری به جایگاهی که در محیط تازه برایش فراهم شده بود.^{۱، ۲، ۱۰}

اقامت در انگلستان برای او راهی بود تا درباره تاریخ زنگبار هم از فاصله فکر کند. در سخنرانی، به شکافی اشاره کرد که میان تجربه مردم و بعضی روایت‌های رسمی از رویدادهای پس از انقلاب می‌دید. او می‌خواست در نوشته‌هایش زندگی‌هایی را پی بگیرد که در شرح‌های کلی کمتر دیده می‌شدند. به یاد آورد که سال‌ها بعد در خیابان‌های شهر دوران کودکی قدم زد و تغییر جاها و آدم‌ها را دید. در سخنرانی گفت در آن دیدار ضرورت حفظ خاطره، نوشتن درباره چیزهایی که آن‌جا وجود داشت و ثبت روایت‌های مردم برایش روشن‌تر شد.^۱

به نوشته آکادمی سویدن، تا ۱۹۸۴ امکان بازگشت به زنگبار برای گورنا فراهم نشد. آن سفر به او فرصت داد پدرش را اندکی پیش از مرگ ببیند. بیشتر سال‌های میان خروج و دیدار دوباره را در انگلستان گذرانده بود. در آن‌جا تحصیل و تدریس کرد و بعدها در دانشگاه کنت به تدریس ادبیات پرداخت. دانشگاه در معرفی او پس از نوبل نوشته که نسخه‌های اولیه بخشی از داستان‌هایش در کتابخانه تمپلمن آماده شده بودند. برای نویسنده‌ای که در کودکی داستان را به دست معلم می‌داد، دانشگاه بعدها هم محل تدریس بود و هم جایی برای کار کردن روی داستان‌ها.^{۱، ۲، ۴}

شهر و بندر در رمان‌ها

نخستین رمان گورنا، «خاطره رفتن»، در ۱۹۸۷ نشر شد. «راه زایران» در ۱۹۸۸ آمد. آکادمی سویدن در معرفی آثارش این رمان دوم را یکی از نوشته‌هایی می‌داند که در آن تجربه تبعید در انگلستان از راه زندگی یک شخصیت داستانی دنبال می‌شود. کار گورنا در رمان، به شرح وقایع زندگی خودش محدود نمی‌شد. او می‌توانست یک شخصیت را به شهری بفرستد که خودش می‌شناخت و برای او زندگی و مناسباتی بسازد که از تجربه‌های دیگری می‌آمدند. در مصاحبه‌ها درباره این فرق میان آنچه از زندگی گرفته بود و آنچه داستان به آن نیاز داشت حرف زده است.^{۲، ۶، ۱۰، ۱۱}

«بهشت» در ۱۹۹۴ به فهرست نهایی جایزه بوکر راه یافت. شخصیت اصلی آن، یوسف، نوجوانی است که در شرق افریقا به همراه یک بازرگان از محیط خانواده دور می‌شود. بخشی از جهان داستان از راه سفرها و مبادله میان شهرهای ساحلی و مناطق داخلی دیده می‌شود. پرونده آکادمی نوشته که شکل‌گیری رمان به سفر پژوهشی گورنا به شرق افریقا در حوالی ۱۹۹۰ پیوند داشت. گورنا نام و بخشی از زمینه داستان یوسف را برای خواننده آشنا می‌گذاشت، سپس از آن برای روایت دوره‌ای استفاده می‌کرد که قدرت استعمار آلمان در منطقه گسترش می‌یافت.^{۲، ۷، ۱۱}

در «کنار دریا»، جابه‌جایی از راه یک صحنه در میدان هوایی روایت می‌شود. صالح عمر، یکی از شخصیت‌های رمان، از زنگبار به گتویک می‌رسد. لطیف محمود، که گذشته‌اش با او پیوند دارد، در لندن زندگی می‌کند. برخورد دوباره آنان فرصت می‌دهد دو روایت از یک گذشته در کنار هم شنیده شوند. این ورود به گتویک بخشی از رمان است. گورنا در روایت واقعی زندگی خودش از رفتن در نوجوانی و از سال‌هایی گفته که نمی‌توانست به زنگبار برگردد. در رمان، دو مرد با پیشینه و سن متفاوت باید درباره گذشته‌ای حرف بزنند که هر کدام بخشی از آن را با خود آورده‌اند.^{۲، ۳، ۸، ۱۱}

گورنا در سخنرانی نوبل توضیح داد که فاصله جغرافیایی پرسش‌هایش را درباره درس‌هایی هم تغییر داد که در زنگبار خوانده بود. به انگلستان آمده بود، به کشوری که در آموزش نسل او در دوره استعمار نقش داشت. حالا می‌توانست از نزدیک ببیند تاریخ استعمار چگونه در جایی تدریس و بازگو می‌شود که بخش بزرگی از آن سیاست‌ها از آن‌جا اداره شده بود. در بازخوانی زندگی خودش، سال‌های مدرسه هم به بخشی از این پرسش تبدیل شدند. در سخنرانی گفت بعضی چیزها را تازه در انگلستان روشن‌تر دیده است.^{۱، ۲}

آکادمی سویدن در معرفی آثار گورنا به رمان «ترک خدمت» هم اشاره کرده است. در آن اثر، یک رابطه عاطفی میان دو نفر از جهان‌های اجتماعی متفاوت، با تاریخ استعمار شرق افریقا درگیر می‌شود. آکادمی توضیح می‌دهد که این داستان با الگوی رایجی فرق دارد که در آن شخصیت اروپایی پس از سفری ماجراجویانه به خانه برمی‌گردد و قصه همان‌جا تمام می‌شود. در آثار گورنا، رفتن یک نفر می‌تواند سال‌ها بعد بر آدم‌هایی اثر بگذارد که در محل مانده‌اند. به همین دلیل، روایت گاهی از فردی که راه افتاده به کسی منتقل می‌شود که در آن‌سوی سفر انتظار کشیده است.^{۲، ۶، ۱۱}

بازگشت به خاطره صنف

در ۷ اکتوبر ۲۰۲۱، آکادمی سویدن جایزه نوبل ادبیات را به گورنا داد. در توضیح انتخاب، از بررسی اثرهای استعمار و سرنوشت پناهنده میان فرهنگ‌ها و قاره‌ها یاد کرد. تا آن روز، بیش از سه دهه از نشر نخستین رمان گذشته بود. گورنا در دسامبر همان سال، وقتی فرصت یافت درباره کارش به زبان خودش حرف بزند، از داستانی که در مکتب می‌نوشت شروع کرد و بعد به سال‌های انگلستان برگشت. آن ترتیب نشان می‌دهد در توضیح نویسندگی‌اش از هر دو جا یاد می‌کرد، از صنفی که نوشتن در آن برایش لذت داشت و از کشوری که دوری از خانه دلیل تازه‌ای برای نوشتن به او داد.^{۱، ۲، ۹}

در گفت‌وگوی سال بعد با دویچه‌وله، گورنا وقتی از او درباره تعلقش پرسیدند، گفت: «مردی از زنگبارم که در بریتانیا زندگی می‌کند و می‌نویسد.» او این سه بخش را کنار هم گذاشت. در سخنرانی نوبل هم فاصله میان زنگبار و انگلستان را از راه کار نوشتن توضیح داده بود. در سال‌های پس از ترک خانه، برای نوشتن درباره زندگی کسانی که می‌شناخت، بارها به خیابان‌ها، قصه‌ها و گفت‌وگوهای آن شهر برگشت. بعضی از این بازگشت‌ها روی کاغذ اتفاق افتاد و یکی از آن‌ها، در ۱۹۸۴، به دیدار دوباره پدرش انجامید.^{۱، ۲، ۳}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. متن سخنرانی نوبل گورنا با عنوان «نوشتن»، ۷ دسامبر ۲۰۲۱.
2. زندگی‌نامه و کتاب‌شناسی گورنا، آکادمی سویدن.
3. گفت‌وگوی گورنا درباره زنگبار، مهاجرت و نوشتن، دویچه‌وله.
4. پرونده گورنا و کار او در دانشگاه کنت.
5. پرونده شهر سنگی زنگبار، مرکز میراث جهانی یونسکو.
6. فهرست آثار گورنا، نشر بلومزبری.
7. معرفی رمان «بهشت» و ثبت نامزدی بوکر ۱۹۹۴.
8. معرفی رمان «کنار دریا» و شخصیت‌های آن، بلومزبری.
9. اعلام رسمی جایزه ادبیات نوبل ۲۰۲۱ و دلیل انتخاب گورنا.
10. مصاحبه عبدالرزاق گورنا درباره آغاز نوشتن، مجله پسااستعماری.
11. خوانش آثار و زمان نشر رمان‌ها، پرونده آکادمی سویدن.
12. عکس شاخص، عبدالرزاق گورنا در یک نشست ادبی در لایپزیگ، ۱۸ مارچ ۲۰۲۲، عکس Amrei-Marie، CC BY-SA 4.0. اندازه تصویر برای وب تغییر یافته است.